Recensie

Verraad met koriander

Beeld Getty Images

Drie jonge Duitse schrijfsters over de ziel van de balling die leeft, denkt en droomt tussen talen, geuren, werelden.

In korte tijd verschenen drie Duitse romans in vertaling, romans van vrouwen die of zelf of wier ouders naar Duitsland trokken vanuit respectievelijk Iran, de voormalige Sovjet-Unie en Kroatië. Niet verwonderlijk, dit soort Exilliteratur-golfjes, in tijden waarin de rol van Duitsland als meest genereuze opvangland zo onder een vergrootglas ligt. Zeker sinds de bondskanselier van dat land bij gelegenheid zei dat ze het heus voor elkaar zouden krijgen en niemand terug zouden sturen.

Maar de romans van Shida Bazyar (1988), Kat Kaufmann (1981) en Márica Bodrožić (1973) gaan niet over dat bredere politieke perspectief, niet over oncontroleerbare aantallen, en ook niet eens écht over de mate van gastvrijheid van het land waar ze landen. De schrijfsters richten zich naar binnen en onderzoeken de ziel van de balling die tussen verschillende werelden, talen, geuren, smaken, gewoontes, seizoenen en temperaturen leeft, denkt en droomt. En die weinig rust vindt.

Roerend, zinnelijk en ook grappig komen deze elementen samen in ''s Nachts is het stil in Teheran' van Shida Bazyar, met name in het deel over Nahid. Nahid vlucht met man Behsad na de machtsovername door Khomeini in 1979 uit Iran - net als de ouders van schrijfster Bazyar, die in Hildesheim geboren werd. De roman bestrijkt vier decennia. Nahids verhaal speelt als ze tien jaar in Duitsland wonen, en de kinderen nog klein zijn. In de laatste twee delen komen dochter Laleh en zoon Mo aan het woord, hun ooit zo revolutionaire vader en moeder zijn dan al ouder, stiller en kleiner geworden.

Maar in 1989 is Nahid nog jong. Ze kan zich niet verzoenen met waar ze is. In een schoolboek stuit ze op het beroemde gedicht 'Gedachten over de duur van ballingschap' van Bertolt Brecht. Dat roept de balling op geen spijker in de muur te slaan, zich niet in een vreemde taal te verdiepen, geen boompje water te geven: je keert immers toch morgen weer terug? Nahid moet huilen. Het feit dat ze net haar koriander bij de Chinese supermarkt heeft gekocht is al een teken dat ze te veel in Duitsland gesetteld is. Het voelt als verraad.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Kat Kaufman - Eiland van jou. Vertaling: Anne Folkertsma. Lebowski €19,99 Beeld RV

Het Iraanse stel raakt bevriend met Ulla en Walter, zo'n typisch links Duits paar met een rommelig huis en vieze hond. Komisch is de beschrijving van een avond die Nahid en Beshad bij hen in de tuin doorbrengen. Walter drinkt veel bier, orakelt over politiek en bestiert een stinkende barbecue. Ulla heeft kort haar (doodzonde, vindt Nahid) rookt veel, praat langzaam en breit. Ze breit voor de kinderen van Nahid. Hoewel ze ze heus aardig vindt, spreekt er een subtiel dedain uit Nahids blik op de bewoners van het gastland met die 'hinderlijke taal'.

Walter en Ulla leerden elkaar ooit kennen bij Duitse protesten tegen de sjah. "Ulla begint altijd te giechelen als ze het over die tijd heeft, alsof de protesten alleen waren bedoeld om twee jonge mensen kennis te laten maken, en niet iets wat de Duitsers ten minste als poging tot een revolutie zouden kunnen boekstaven." De mensen in het gastland hebben geen idee wat de mensen die 'te gast' zijn hebben meegemaakt. En zolang jij je als gast afzet, hoef je nooit echt aan te komen.

Joden op papier

Dat dedain ademt nog sterker uit 'Eiland van jou', het debuut van de in Berlijn wonende Russisch-Joodse componiste, pianiste en schrijfster Kat Kaufmann. "Het mooie, correcte, zichzelf kastijdende Duitsland - we komen je opnieuw bevolken, dat we joods zijn staat in onze papieren. Joden op papier, kom maar weer hier", zegt hoofdpersoon Izy Levin, net als Kaufmann zelf een Joods-Russische jazzmuzikante.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Márica Bodrožić - Kersenhout en oude gevoelens. Vertaling: Josephine Rijnaarts & Irene Dirkes. De Geus €10,99 Beeld RV

Izy verdient met saaie schnabbels op hotellobbypiano's haar geld en doet alles wat jonge Russen volgens de gangbare clichés zoal doen in Berlijn: seks, drugs en rock-'n-roll. Izy is, zo begrijpen we, heel erg knap - net als de andere Russen met wie ze zich omringt - maar vindt dat onbelangrijk. Ze is bleek en dun, eet nauwelijks. Ze draagt joggingbroeken en versleten T-shirts en ziet er ook dan nog onweerstaanbaar uit. Je moet even heen lezen door dit best irritante geposeer, dat beelden oproept van modereportages waarvoor ooit de term heroin-chic is uitgevonden: graatmagere modellen met kapotte kleding en kringen onder hun ogen.

De rauwe, springerige en associatieve stijl die Kaufmann hanteert, past wel bij haar wilde zoektocht, al irriteert die ook op den duur. De scènes die zich in de woning van haar ouders afspelen met terugblikken op haar jeugd in Sint- Petersburg zijn het rustigst en ook het weemoedigst. Hier komen haar familie en vrienden bij elkaar "als Duitsland allang slaapt, in de keuken. Checkpoint ijskast. Die nachten in onze keuken, de tv is aan, de parkiet kwettert. We nemen de hele wereld door, delen onze mazzel en betreuren samen ons verlies."

Kersenhout

In 'Kersenhout en oude gevoelens' neemt hoofdpersoon Arjeta Filipo die duikvlucht in het verleden aan de hand van de vele plastic tassen met foto's die meeverhuisden naar een nieuwe woning in Berlijn. Ze bekijkt ze aan de oude kersenhouten tafel, een familie-erfstuk. Het boek is het tweede deel van een trilogie, en voor dit deel won Márica Bodrožić de EU-literatuurprijs. 

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Shida Bazyar - 's Nachts is het stil in Teheran. Vertaling: Irene Dirkes. Nieuw Amsterdam €19,99 Beeld RV

Arjeta maakte de belegering van Sarajevo mee voor ze naar Parijs vertrok om te studeren. Ze was nog in Sarajevo toen haar tweelingbroertjes tegelijk op een mijn stapten. Ook haar vader stierf tijdens de belegering. Cijfers weet Arjeta heel precies. "De belegering duurt 1.425 dagen, het is de langste van de twintigste eeuw. Er vallen granaten. Gemiddeld 329 per dag. In totaal zijn dat 486.825 granaten. Dit hier is EEN STAD, klootzakken!"

Maar Arjeta heeft ook last van absences, leemtes in haar bewustzijn die vaak optreden bij heftige gebeurtenissen. De foto's helpen deels die gaten in haar geheugen te vullen. Er ontstaat een loop-achtige, niet chronologische vertelling waarbij gebeurtenissen steeds opnieuw beleefd en verder ingekleurd worden, van de zomers aan het strand in Istrië naar de jaren in Parijs. Er zijn enkele parallellen met Kaufmann, zoals de associatieve en fragmentarische stijl, maar bij Bodrožić is die doordachter, zeker niet hinderlijk, wel intensief.

Wie weg moet uit zijn land, die moet op zoek naar woorden, naar een nieuw idioom. Voor het heden, maar ook voor de gaten uit het verleden, dat zich elders heeft afgespeeld. Zelfs als je dat verleden niet zelf hebt meegemaakt. Mooi en ontroerend is in die zin de epiloog uit ''s Nachts is het stil in Teheran', de meest volwassen, alwetende roman van deze drie, die mij daarom ook het meest beviel. De derde dochter van Nahid en Beshad, Tara, geboren in Duitsland, besluit voor een NGO te gaan werken. Alsof ze zo de gefnuikte idealen van haar ouders opnieuw leven inblaast.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden