Verplicht een oudere tot ‘zelf doen’ en hij is de regie kwijt

We proberen mensen die ontegenzeggelijk afhankelijk zijn van andermans hulp, verpleeghuisbewoners, zo zelfredzaam mogelijk te laten zijn. Waar draait dat op uit? Beeld ANP

Zelfredzaamheid is het toverwoord van deze tijd. Antropologe Susanne van den Buuse ziet dat het in de zorg vooral veel tijd kost en tot verwarring leidt.

Als ‘eigen regie’ in het verpleeghuis betekent dat ouderen zelf moéten zeggen wanneer ze naar bed willen, hebben ze het heft dan wel in handen?

Zelfredzaamheid en eigen regie zijn woorden van deze tijd, zegt antropologe Susanne van den Buuse. We ontlenen er eigenwaarde aan, terwijl afhankelijkheid ons juist met angst vervult, ziet ze. Dus proberen we ook mensen die ontegenzeggelijk afhankelijk zijn van andermans hulp, verpleeghuisbewoners, zo zelfredzaam mogelijk te laten zijn. Waar draait dat op uit?

Van den Buuse (33) liep anderhalf jaar rond in een verpleeghuis in het zuiden van het land, ze had een eigen kamer op de vijfde verdieping, en observeerde bestuurders, managers en medewerkers tijdens hun werk en bewoners tijdens hun dagelijks leven. Vorige week presenteerde ze haar resultaten in Amsterdam op het symposium ‘Goed leven met dementie’. Volgend jaar promoveert ze erop aan de Universiteit van Amsterdam.

Van hogerhand

Wat de antropologe al snel zag: zelf doen wordt van hogerhand gepropageerd, ook de verzorgenden geloven erin, maar welbeschouwd bestaat het niet in het verpleeghuis. “Een medewerker helpt een mevrouw uit bed, trekt haar bovenkleding uit en geeft haar een washand. ‘Nu mag u uw gezicht wassen’. Dan neemt ze de washand terug en doet er zeep op. ‘Nu zit er zeep op, nu mag u uw arm doen’. En zo gaat dat voort. De bewoner wast zich, de medewerker spoort haar aan. Dat geldt als ‘zelf doen’, maar ze doen het samen.”

Bij eigen regie is het niet anders, aldus Van den Buuse. Neem de dementerende man die tijdens het eten met zijn handen voedsel van andermans borden afpakte. Eigen regie, zoals leidinggevenden dat voor zich zien, is dat een medewerker hem vraagt waarom hij dat doet en hoe het anders kan. “Maar de medewerker zette hem apart aan een tafel met een andere bewoner. Dat hielp. Hij hield ermee op. Zij vond dát eigen regie. Voor haar ging het niet om vragen stellen, maar zien waar hij wel bij vaart.”

En zo betekent eigen regie voor medewerkers echt iets anders dan voor ‘de stem van bovenaf’, zegt Van den Buuse, waarmee ze leidinggevenden bedoelt maar ook Haagse politici, die groot voorstander zijn van zelfredzaamheid. Ook omdat ze hopen dat ze daardoor op professionele krachten en zo op kosten kunnen besparen. “De gedachte is dat als je vaardigheden oefent, zich dat op termijn in tijdswinst uitbetaalt.”

Paradox

Maar misschien geldt het tegenovergestelde, denkt Van den Buuse. “Al dat navigeren tussen wat ze bewoners kunnen laten doen en wat niet, kost medewerkers juist tijd.”

Dat zelf doen eigenlijk samen doen is, had ze snel in de gaten. Maar ze voelde dat er nog iets scheef zat, zegt de antropologe. “Medewerkers zeiden tegen een mevrouw: ‘Roep maar als u naar de huiskamer wilt!’ Maar die mevrouw wilde dat niet steeds hoeven vragen. ‘Dat benadrukt alleen maar dat ik het zelf niet kan’, vond zij. En zo kwam ik op een rare paradox: als mensen worden verplicht tot zelf doen dan is het geen ‘eigen regie’ meer.”

Zoek eigen regie en zelfredzaamheid niet zozeer in kleine, dagelijkse keuzes of handelingen, raadt Van den Buuse aan. “Trek tijd uit om met mensen te praten. Leer ze kennen.” Als iemand slecht eet, kun je vragen of hij liever pap heeft in plaats van soep, “maar misschien is hij eenzaam, zit het hem dwars dat hij achteruitgaat en kost hem dat zijn eetlust.” Diepgaande gesprekken besteden medewerkers al snel uit aan maatschappelijk werk of de psycholoog. “Zelf hebben ze er weinig tijd voor, zij worden betaald voor de medische zorg en de dagelijkse ondersteuning. Een goed gesprek geldt als extraatje.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden