Verplaatsbare monumenten

Het monument is een huisje. Zonder deuren, maar wel met aan weerszijden banken, zodat je erin kunt zitten en nadenken. Het nadenken moet een herdenken zijn. Eli Content maakte het monument. Aan de binnenkant zijn de wanden bestrooid met Hebreeuwse letters. Met letters, met taal kan men de hele schepping maken, zo heet het in de Joodse traditie. Voor de schepping was er het alfabet. Met de letters kan men iedere naam denken, en zo ieder mens herdenken die een verkeerde dood vond.

Aan de buitenkant van de wanden zijn twee draagstokken aangebracht. Contents monument is draagbaar, is verplaatsbaar. Het kan op iedere willekeurige plek worden neergezet. Als er herdacht moet worden, neem je het mee, is de herdenking voorbij dan neem je het weer mee terug. Zo kunnen de vandalen er niet bij.

Contents draagbare huisje is een reactie op de plannen om in Berlijn een voetbalveldgroot monument neer te zetten ter nagedachtenis aan de holocaust-doden. Veel te groot, veel te statisch, te weinig mogelijkheid tot een innerlijke bespiegeling en bezinning, vindt hij. Zijn tegenontwerp is te zien in het Joods Historisch Museum in Amsterdam, bij een tentoonstelling van werk dat hij de laatste jaren maakte.

Nederland is bezaaid met monumenten voor de Joodse slachtoffers van de nazi's. De initiatiefnemers handelen vanuit een diepe behoefte. De ontroering bij de onthulling is altijd groot. Maar er valt wel iets op deze monumentenstrooierij af te dingen. Herdenken moet, maar het gevaar bestaat dat Joden te veel worden gezien als de slachtoffers die zij waren en te weinig als dragers van een beschaving die nog altijd van waarde kan zijn voor de wereld nu. Een draagbaar monument is dan al beter.

Als er bij het 'verplaatsbare' herdenking ook nog iets te eten is, is het waarschijnlijk nog effectiever. Zo'n verplaatsbare herdenking vindt deze week plaats. De seidermaaltijd, op woensdagavond en op donderdagavond, is een soort monument voor de Uittocht uit Egypte. De slavernij daar wordt herdacht, de Tien Plagen die God inzette om de farao ertoe te bewegen de nakomelingen van aartsvader Jakob te laten gaan, de vlucht uit Egypte, de doortocht door de wonderbaarlijk gespleten Rietzee, de aankomst aan de andere oever. De seidermaaltijd, met zijn matzes, wordt meestal thuis gehouden, met familie en vrienden, al zijn er vaak ook gemeenschapsseiders in de Joodse gemeenten. Alleen de Bijbel vermeldt de Uittocht. Of hij daadwerkelijk heeft plaatsgevonden, is wetenschappelijk tot nog toe niet aangetoond. Desondanks wordt de seidermaaltijd al 3500 jaar gehouden en de Uittocht door de deelnemer beleefd alsof hij er zelf bij was.

Zwarten in ons land vragen, in navolging van zwarten in de Verenigde Staten, om een monument voor de slachtoffers van de slavernij. Het 'Let my people go' dat Martin Luther King scandeerde tijdens de demonstraties voor burgerrechten van de zwarten, waren de woorden die Mozes gebruikte om de farao te overreden. Moeten er monumenten komen voor de slaven? Als de zwarten dat willen, moeten ze er komen. Maar om er kracht aan te ontlenen voor de ontwikkeling van de eigen cultuur en voor de bevrijding van de gevolgen van de discriminatie, zouden zwarten een meeneembaar monument kunnen ontwerpen in de vorm van een rituele maaltijd à la de seidermaaltijd. Met verhalen, gebeden, liedjes en speciale gerechten. Een maaltijd die je met iedereen, overal ter wereld kunt houden en die het verhaal van individuele en collectieve bevrijding kan onderstrepen. Want alleen de gruwelen van de slavernij en de verwoestende gevolgen ervan onder de aandacht brengen, maakt moedeloos. Herdenken begint bij denken over de doden en moet verder gaan over hoe het leven als vrij mens geleefd moet worden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden