Vernieuwing zonder winnaars

In opdracht van paus Johannes XXIII vergaderden ruim drie jaar lang 2500 bisschoppen en andere katholieke zwaargewichten met tussenpozen in Rome over de toekomst van de kerk. De gevolgen van dit Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) waren in Angola anders dan in Den Bosch. Slot van een serie.

In het bisdom Bangalore, in het zuidwesten van India, was de mis begin jaren zestig soms in de lokale taal en niet altijd in het Latijn, zoals officieel eigenlijk moest. Niet alle priesters beheersten nu eenmaal het Latijn. De aartsbisschop van Bangalore, Thomas Pothacamury, was geïnteresseerd en betrokken bij de vernieuwingen in de rooms-katholieke kerk. Hij was in september 1959 in Nederland geweest, bij een congres in Nijmegen over liturgische vernieuwing. Pothamacury hield daar een gloedvol pleidooi voor het invoeren van de volkstaal. Latijn kon een drempel zijn om het evangelie te verkondigen, was zijn ervaring. Toch leidde het juist in zijn eigen bisdom tot problemen, toen het Tweede Vaticaans Concilie besloot dat de mis ook in de volkstaal mocht.

"De keuze voor de volkstaal werd in sommige bisdommen een politieke kwestie, en Bangalore is daar een voorbeeld van", licht historica Marjet Derks van de Radboud Universiteit Nijmegen toe. "In India worden veel talen gesproken. En welke is dan de volkstaal? In Bangalore waren de meeste katholieken Tamil. Ze spraken dus niet de officiële regionale volkstaal Kannada, maar Tamil. De bisschop stuurde priesters die Tamil spraken naar de steden en priesters die de volkstaal Kannada spraken naar parochies op het platteland. Die laatsten voelden zich achtergesteld, zochten soms contact met nationalistische hindoes en eisten met die hindoes dat Kannada de officiële liturgische taal zou worden. Decennialang leidde dit tot heftige protesten."

Derks neemt deel aan een internationaal onderzoek naar de doorwerking van het Tweede Vaticaans Concilie (dat dit jaar 50 jaar geleden begon) op de geloofspraktijk. Het onderzoek is een initiatief van de prominente katholieke Notre Dame University in Indiana. Derks is net terug van een week overleg met de andere onderzoekers. In zestien bisdommen wereldwijd gaan zij na hoe daar de vernieuwingen zijn ontvangen die na het concilie werden ingevoerd.

Derks onderzoekt het bisdom Den Bosch. "Dat was exemplarisch voor de Nederlandse kerkprovincie, omdat alle variëteiten er aanwezig waren. Een deel van de bevolking woonde op het platteland, er zijn twee universiteiten, Tilburg en Nijmegen, met ieder een eigen karakter. En er was een progressieve bisschop, Bekkers, die de televisie gebruikte, hét medium voor de jaren zestig. In Den Bosch zie je zowel conservatieve als vernieuwende krachten en van alles ertussen. Dat maakt het bisdom zo geschikt voor een onderzoek naar wat we 'geleefde religie' noemen."

Naast Den Bosch is ook het bisdom Bangalore onderwerp van onderzoek. Net als Luanda in Angola, Santa Fe, San Francisco en Boston in de VS, Adelaide in Australië, en een bisdom in Chili. Het onderzoek is pril, maar een ding is wel duidelijk. Het Tweede Vaticaans Concilie heeft een schok doen gaan door alle rooms-katholieke kerken wereldwijd, maar niet overal op dezelfde manier.

Nederland nam wel een speciale plaats in tijdens het Concilie, vertelt Derks. "Wij hadden het omvangrijkste en volgens velen het beste informatiecentrum in Rome. Dat zat eerst in een hotel, en daarna bij de Vrouwen van Bethanië, op de Piazza Navona. Iedereen kwam daar naar toe, ook Amerikaanse journalisten die wilden weten wat er nu eigenlijk besproken was op het concilie en wat daarvan de reikwijdte was. De theoloog Schillebeeckx gaf er af en toe een toelichting. Dat Nederland zoveel invloed had, kwam ook doordat er wel 60 Nederlandse bisschoppen aanwezig waren. De meesten werkten als missiebisschop in Indonesië of Afrika."

In Nederland leidde het Tweede Vaticaans Concilie al snel tot een diepe en langdurige polarisatie tussen progressieve en behoudende katholieken, die eind jaren zestig zichtbaar werd en nog altijd niet helemaal over is. Er kwamen raden, overlegorganen, gespreksgroepen. In Noordwijkerhout deed katholiek Nederland het Concilie dunnetjes over met een Landelijk Pastoraal Concilie. Al dat overleg ging dan over het afschaffen van het Gregoriaans, over het celibaat, over inspraak van gelovigen. Priesters stapten van hun voetstuk, deden een gewoon pak aan en presenteerden zich als "Ik ben Piet, en als je het niet met mijn preek eens bent, dan hoor ik het wel." Progressieve katholieken verwachtten dat het celibaat snel afgeschaft zou worden. In Angola had het Concilie een heel andere uitwerking. Derks: "Het land was toen nog koloniaal, de bisdommen vielen onder Portugese leiding en de bisschoppen waren loyaal aan de kolonisator. Pas in 1975, tien jaar na het Concilie, werd Luanda een zelfstandig bisdom. Sommige geestelijken raakten betrokken bij conflicten tussen marxisten en de gewapende oppositie, en wilden afstand nemen van het westen. Anderen gingen in tegen traditioneel Afrikaanse rituelen. In zo'n situatie vallen de vernieuwende besluiten van een concilie heel anders dan in Den Bosch."

Derks' onderzoek heeft al laten zien dat na het Concilie de Vaticaanse richtlijnen over geboortebeperking in Afrikaanse en Aziatische bisdommen anders ontvangen zijn dan in bijvoorbeeld Nederland. In de 'encycliek Humanae Vitae' gaf de paus gedetailleerde richtlijnen voor het gebruik van voorbehoedsmiddelen. Pil en condoom mochten niet, maar op het laatste nippertje het zaad op de lakens laten terechtkomen, dat weer wel.

Derks: "Seksualiteit was voor katholieken uit Afrika en Azië veel te privé om zo openlijk te bespreken. Ze zwegen over Humanae Vitae. De richtlijnen over seksualiteit werden in de VS en West-Europa heel anders ontvangen dan in Luanda of Bangalore. In Nederland vond iedereen het juist goed dat hierover eindelijk openlijk gesproken kon worden."

In het bisdom Santa Fe, in het zuiden van de VS, was de rassenscheiding een brandende kwestie in de tijd van Vaticanum II. In augustus 1963 hield Matin Luther King zijn rede 'I have a Dream'. Priesters en religieuzen kozen de kant van de zwarten. De blanke middenklasse voelde zich in de steek gelaten. Derks: "Nu we een halve eeuw later daar terugkijken, zie je dat in het zuiden van de VS de vraag klonk wiens kerk het nu was, die kerk van Vaticanum II. De kerk van de zwarten, of van de blanken? De vernieuwing van de kerk kruiste de burgerrechtenbeweging. Dat maakte de zaak ingewikkeld."

In Nederland kende het Concilie eigenlijk alleen verliezers. Progressieve katholieken verloren de hoop dat al hun dromen over celibaat en democratie zouden uitkomen, de grote groep gewone gelovigen verloren het gregoriaans, de heiligenbeelden en daarmee de kerk van hun jeugd. Marjet Derks: "Ik ken het volksgeloof uit mijn eigen familie. Zo had mijn grootmoeder een Heilig Hartbeeld in een hoek van de mooie kamer staan, met een altijd brandend lampje erbij. Voor haar betekende dat een plek in huis waar ze tot zichzelf kon komen. Dat heeft Vaticanum II veel gelovigen afgenomen. De rozenkrans werd afgeschaft, beelden konden weg. Al die tactiele vormen van het geloof, die dingen die je kunt vastpakken. Het is onderschat, hoe belangrijk dat is. Het volksgeloof, de persoonlijke devotie, dat was overal sterk aanwezig, in India, in Afrika en ook in Brabant."

Vaticaans Concilie II
Na het Eerste Vaticaans Concilie van 1869-1870 volgde van 1962 tot 1965 het Tweede Vaticaans Concilie. Vijftig jaar later maken historici de balans op. De Nijmeegse historica Marjet Derks maakt deel uit van een groep onderzoekers die in vijftien bisdommen verspreid over de hele wereld in kaart brengen hoe gewone gelovigen de besluiten van het Concilie ontvangen hebben. Paus Johannes XXIII wilde de kerk meer bij de tijd brengen en riep daarvoor alle 2500 bisschoppen naar Rome. Door dit Tweede Vaticaans Concilie veranderde de rk kerk. Latijn was niet meer verplicht, leken kregen meer invloed.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden