'Vermeer is van ons allemaal'

In het Rembrandtjaar organiseert Trouw de verkiezing van het mooiste schilderij van Nederland. Ook u kunt meedoen. Twintig bekende Nederlanders geven vast hun favorieten. Aflevering 15: Joop van Caldenborgh, eigenaar van Caldic Chemie en de grootste kunstverzamelaar van Nederland.

door Henny de Lange

Als jongen fietste Joop van Caldenborgh zo vaak hij maar kon naar het Gemeentemuseum in Den Haag. Uren bracht hij er door bij de Mondriaans. “Mondriaan is de oorzaak van mijn kunstliefde.“

Toen hij zestien was kocht hij zijn eerste kunstwerk. In de loop der jaren heeft hij een omvangrijke collectie opgebouwd van voornamelijk hedendaagse kunst, al bezit hij ook schilderijen uit de Haagse School. Van Caldenborgh is een omnivoor. Hij koopt wat hem aanspreekt en laat zich niet leiden door grote namen. Hij is voorzitter van de Stichting Museum Boijmans Van Beuningen en maakt deel uit van de Internationale Beeldencommissie, die voor de gemeente Rotterdam het beeld Santaclaus aankocht van Paul McCarthy, een kerstman met een dildo in de hand. Het beeld leidde afgelopen jaar tot verhitte discussies over de vraag of 'Kabouter Buttplug' wel kunst is.

In de gangen en werkkamers van Caldic, dat gevestigd is in een onopvallend kantoorpand in het centrum van Rotterdam, hangt en staat overal kunst. In zijn eigen kamer trekken drie werken van Jan Schoonhoven de aandacht. Van Caldenborgh heeft zeker twee uur nodig gehad om zijn favorietenlijst samen te stellen. Dat viel lang niet mee. In zijn gedachten is hij 'de musea ingegaan' om tot een keuze te komen. Een rangorde heeft hij niet aangebracht, dat ging hem te ver. “Ik vind deze verkiezing toch al een beetje hyperig. Maar ik doe mee, omdat ik Trouw een serieuze krant vind.“

Mondriaan moest er hoe dan ook bij. Maar diens wereldberoemde schilderij Victory Boogie Woogie vindt Van Caldenborgh “zeker niet zijn mooiste werk. Ik heb nog wel getwijfeld over zijn bomen, uiteindelijk is het de 'Compositie Ruit met vier Gele Lijnen' geworden. Ik vind dit werk zo fascinerend, omdat Mondriaan ermee duidelijk maakt dat abstractie niet koel en emotieloos moet zijn. Op zijn eigen manier is Mondriaan een grote idealist, en zelfs een moralist. Het gaat hem om de pure kunst. Hij wil iets creëren dat een eigen werkelijkheid kent, en dat niet meer afhankelijk is van de referentie naar een bestaande realiteit. Dat is kunst op een haast filosofisch niveau.“

Vaak hoor je mensen zeggen dat iedereen wel een Mondriaan kan maken. Maar als je goed naar de werken kijkt, zegt Van Caldenborgh, zie je hoe de kunstenaar geworsteld heeft met de composities en soms gedeeltes heeft overgeschilderd. Door de ruitvorm, die Mondriaan overigens ook bij de Victory Boogie Woogie heeft toegepast, kijk je meteen al heel anders, omdat we gewend zijn aan rechthoeken en vierkanten. Als je goed kijkt zie je dat de vier stroken niet even breed zijn. Er is geen sprake van een perfecte symmetrie, net als een menselijk gezicht ook nooit helemaal symmetrisch is. “Maar dat maakt het juist harmonieus en mooi. Perfecte symmetrie is helemaal niet aantrekkelijk.“

Van Caldenborgh is een liefhebber van zelfportretten en in dat genre koos hij voor een Rembrandt, op 22-jarige leeftijd. Altijd wordt hij weer geraakt door dit kleine paneeltje, waarop Rembrandt je nauwelijks aankijkt, wat het zo intrigerend maakt. De sobere manier van portretteren spreekt hem aan. Het heeft ook iets actueels. Het doet hem denken aan de portretfotografie van Rineke Dijkstra.

Vermeer is de tweede oude meester op zijn lijst. Het is jammer dat hij maar zo weinig werken heeft nagelaten, want hij is een geweldige schilder, vindt Van Caldenborgh. “'De keukenmeid', beter bekend als het melkmeisje, behoort tot de beste schilderijen van Nederland. De verstilde, ingetogen sfeer raakt me diep. Er is een werk van fotograaf Loretta Lux, 'At the Window', waarbij ik meteen aan Vermeer moest denken, omdat dat ook die verstilling heeft.“

Wat dit schilderij ook zo boeiend maakt is dat Vermeer het heeft aangedurfd een kale muur als achtergrond te nemen. Daardoor komt het alledaagse van de handeling nog sterker naar voren. Tegelijkertijd spreekt er een enorme liefde voor het detail uit. Vermeer schildert zelfs een spijker met een schaduw.

Zijn volgende favoriete kunstwerk is een reliëf van Jan Schoonhoven. De witte reliëfs van Schoonhoven zien er zo eenvoudig uit. Als kijker heb je het gevoel dat je meteen doorhebt waar het over gaat. Maar als je probeert een werk te beschrijven, merk je dat dit moeilijk is en dat de werken veel complexer zijn dan je denkt. Er is wel sprake van een systematiek, serialiteit en geometrie in de reliëfs, maar de werken zijn nooit helemaal perfect. Je ziet altijd de sporen van het maakproces, bijvoorbeeld het bobbelige van het papier maché. Dat maakt het zo mooi, vindt Van Caldenborgh. “De werken zijn ook nooit saai, omdat ze telkens veranderen, afhankelijk van hoe het licht erop valt. Steeds zijn er andere licht- en schaduwverhoudingen.“ Als hem wel eens wordt gevraagd wat hij zou willen meenemen naar een onbewoond eiland, is hij geneigd om te kiezen voor een Schoonhoven, “omdat je daar waarschijnlijk nooit op uitgekeken raakt. En misschien wel op een Vermeer, al is dat wel het laatste wat ik zou willen: Vermeer meenemen naar een onbewoond eiland. Dat kan niet, Vermeer is van ons allemaal.“

Het laatste werk is van een Rotterdammer: Daan van Golden. Zijn 'Blauwe studie naar Matisse' is eigenlijk gebaseerd op een collage van Henri Matisse, La Pérruche et la Sirène uit 1952/1953, wat veel mensen niet weten, vertelt Van Caldenborgh. Matisse heeft meer dan 150 vormen uit gekleurd papier geknipt en op het linnen geplakt. Een aantal vormen keert steeds terug, alleen die van de parkiet en de zeemeermin komen maar één keer voor. Van Golden heeft de vorm van de parkiet gefotografeerd en uitvergroot en vervolgens minutieus nageschilderd. Al vanaf de jaren zestig werkt hij zo. Tegenwoordig maken veel kunstenaars gebruik van foto's die als basis dienen voor hun werk. Van Golden heeft dit dus al veel vroeger opgepikt en zich nooit wat aangetrokken van de mechanismen van de kunstwereld. Hij bleef ook gewoon doorschilderen toen alles opeens fotografie en video moest zijn.

Van Caldenborgh waardeert Van Golden ook omdat hij een heel langzame, bedachtzame schilder is. De ingetogen voorstelling komt ook terug in de manier van totstandkoming. “Het leven en de kunst worden bij hem als het ware één. Schilderen is bij hem bijna een soort meditatieve toestand.“

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden