Verloren tussen kijkcijfers en identiteit

Het rommelt bij de VPRO. Een duidelijk plan voor de voor el-ke omroep ongewisse toekomst ontbreekt. Die onzekerheid wordt nog versterkt door het vertrek van belangrijke gezichten als Paul Haenen en Van Kooten en De Bie. Daarnaast zijn er spanningen tussen programmamakers en het bestuur. Gewaardeerd programmamaker Lex Runderkamp werd vorige maand weggestuurd na een conflict met zijn hoofdredacteur. In het VPRO-gebouw wordt gevreesd voor het verdwijnen van televisieprogramma's. Waar moet dat heen met de VPRO?

Een helder antwoord heeft de VPRO-leiding nog niet gevonden, meent de programma-raad. De opzet voor 'Het Beleidsplan 1998-2002: Mausoleum voor een progressieve omroep?' ademt louter nostalgie. Een toekomstvisie met lef en zelfvertrouwen ontbreekt. Toch is die nodig als alle omroepen in 2000 hun uitzendlicentie moeten overdragen aan het net waarop zij zitten. Vanaf dat moment ligt de verantwoordelijkheid voor het programmeren niet meer bij de omroepen, maar bij de netmanager.

Programmamakers bij de VPRO hebben zich nooit beziggehouden met omroeppolitiek. Dat was iets voor het bestuur, niet voor mensen die mooie, bijzondere programma's willen maken. Maar er zijn inmiddels zoveel bobo's bijgekomen en zoveel schakels tussen het programmavoorstel van de maker en de uitzending, dat de VPRO niet meer de omroep is die ze wil zijn: kleinschalig en dwars tegen de rest van omroepland in.

VPRO'ers zijn niet gewend aan verzakelijking. Veel van de kritiek op de verandering wordt dan ook afgeschoven op de VPRO-leiding. Met name Hans Maarten van den Brink, hoofdredacteur televisie, is het onderwerp van de golf van protest. Sinds zijn benoeming, drie jaar geleden, is de ene na de andere actualiteitenrubriek opgezet en weer gestopt. 'Belevenissen', 'Berichten uit de samenleving', 'Een winter aan zee', 'De jongens van De Witt', 'Kwesties': ze hebben het niet lang volgehouden wegens te lage kijkcijfers.

Een apart verhaal vormt 'De wereld volgens Dummer', het eigenzinnige programma waarin een fictieve hoofdredacteur commentaar gaf op het nieuws. Honderdduizend kijkers trok het op de zondagavond, zorgelijk weinig. Vorig jaar werd het programma al na één seizoen opgeheven, nadat de eindredacteuren Lex Runderkamp en Roel van Broekhoven stuitten op de tegenwerking van Hans Maarten van den Brink. Die eiste dat de redactie van Amsterdam naar Hilversum verhuisde en de onderwerpen op een zakelijker manier zou aanpakken.

Het meningsverschil eindigde in het wegsturen van beide eindredacteuren: Runderkamp naar de buitenlandrubriek 'Diogenes', Van Broekhoven naar het wetenschapsprogramma 'Noorderlicht', met een officiële berisping in z'n broekzak. Collega's menen dat Van Broekhoven op een zijspoor is gezet.

Runderkamp zag geen brood meer in een contract bij de VPRO. Na twaalf jaar dienst zou Runderkamp, onder andere be-denker van 'Dummer' en, met wijlen Feike Salverda, van het journalistieke onderzoeksprogramma 'Gouden Bergen', per 1 augustus naar het NOS-Journaal overstappen. Toen hij in het Algemeen Dagblad zei “onoverkomelijke bewaren tegen de werkwijze van hoofdredacteur Hans Maarten van den Brink” te hebben, werd hij voor onbepaalde tijd geschorst, een beslissing die ook na een dringend verzoek van Van Broekhoven niet werd teruggedraaid. Ronald van den Boogaard, lid van de programmaraad, noemde de uitspraak van Runderkamp 'niet ernstig genoeg' voor een schorsing.

De onderbezette redactie van 'Diogenes' is aardig in de problemen gekomen door het verdwijnen van een waardevol programmamaker als Runderkamp. Eindredacteur Hans Fels vermoedt dat er een psychologische oorlog tussen Van den Brink en Runderkamp woedt die is ontstaan na de kwestie-'Dummer'.

Binnen de VPRO heerst de opvatting dat het conflict over 'Dummer' zich als een veenbrand heeft gemanifesteerd, is overgeslagen naar 'Diogenes' en overal nasmeult. Angst voor ontslagen en schorsingen speelt bij een grote groep programmamakers. Zelfs gezichtsbepalende programma's lijken niet meer zeker van hun be-staan. Veel van die onzekerheid is terug te voeren op Hans Maarten van den Brink met wie veel mensen ruzie hebben.

Runderkamp is niet de enige die een conflict met z'n baas heeft. Eindregisseur Fred van Dijk, VPRO'er van het eerste uur, treedt per 1 september ver-vroegd uit doordat de samenwerking met Van den Brink niet meer vruchtbaar was. “Dat hoort u mij niet zeggen”, deelt Van Dijk mee. “Dat los ik zelf wel op.”

Harmke Pijpers, momenteel presentatrice van het 'Radio 1-journaal' en 'MiddagEditie' op de tv, was naar eigen zeggen de eerste die opstapte na een ruzie met Van den Brink. Vorig jaar trok ze de deur bij de VPRO achter zich dicht. “Hij heeft me on-beschoft behandeld”, zegt ze nu. “Ik kan niet werken onder iemand die er op los liegt. Van den Brink zegt dat ik alle on-enigheid met hem op straat gooide en dat ik die niet met hem had besproken. Dat is gewoon niet waar.”

En omdat Pijpers altijd al “onderscheid heeft gemaakt tussen etterbakken en aardige mensen” koos ze ervoor op te stappen. “Nu zeggen oud-collega's tegen me dat ik gelijk had. Maar ja, op die manier wil ik geen ge-lijk krijgen. Ik was veel liever bij de VPRO gebleven.” De huidige situatie bij de VPRO noemt Pijpers 'één grote treurnis'. En het zal'nog wel even tobben blijven.

Deels is de kritiek op Van den Brink te verklaren uit zijn gebrek aan een VPRO-achtergrond. De voormalig redacteur van NRC/ Handelsblad werd benoemd tot hoofdredacteur van de VPRO-televisie nadat de sollicitatiecommissie maandenlang zonder succes met zes kandidaten had overlegd over de opvolging van de in 1994 overleden Roelof Kiers. Inmiddels is duidelijk dat Van den Brink een andere invulling van de VPRO-cultuur wenst: meer engagement en minder ironie.

Maar wie je ook tot tv-baas van de VPRO maakt, het blijft een lastige klus, erkennen ook de programmamakers. “De VPRO is altijd al een omroep geweest waar programmamakers een sterk stempel op hebben gedrukt”, meent Rob van Hattum, eindredacteur van 'Noorderlicht'. “Ik verwacht dat we samen onze strategie bepalen, maar dat wordt nog een lastig proces. Bovendien is en blijft Van den Brink natuurlijk de eindverantwoordelijke.” En die eindverantwoordelijke moet schipperen tussen de collega-bobo's van andere omroepen aan de ene kant en z'n eigen programmamakers aan de andere kant. Het denken in kijkcijfers en marktaandelen versus de creativiteit.

In het personeelsblad heeft George Brugmans, voorzitter van de programmaraad en eindredacteur van 'VPRO-Laat', drie scenario's omschreven die de VPRO kan volgen vanaf het jaar 2000. Mogelijk wordt de VPRO een 'productiehuis' dat niet alleen programma's levert aan het derde net, maar mogelijk ook films, cd's, Internetpagina's of zelfs t-shirts fabriceert. Een ander scenario schenkt een belangrijke rol aan de digitale afdeling van de omroep: zij zou als filter moeten dienen om een interessante selectie te maken uit de informatie op Internet.

In het meest voor de hand liggende scenario gaat de VPRO op in het derde net, samen met de Vara en de NPS. Die verregaande samenwerking doet concessies aan de eigen identiteit. Het betekent, volgens Brugmans, het einde van wat nu 'intuïtief' VPRO heet. Niet voor niets geeft hij dit scenario de naam 'exit-model'.

Programmamakers hebben zich onverdeeld tegen dit plan gekeerd. De VPRO, zo is de heer-sende opvatting, is een instituut waar niet aan getornd mag worden. Het idee dat de VPRO een verregaande samenwerking met andere omroepen aangaat, is 'erg bedreigend', meent Roel van Broekhoven, inmiddels werkzaam voor de thema-avonden. “Als we ons almaar blijven aanpassen, kun je het wel schudden. Opgaan in het derde net gaat ten koste van de eigen identiteit.”

Ook radioprogrammamaker Peter Flik voorspelt 'geen glorieuze toekomst' voor zijn omroep. “Wij maken nu eenmaal programma's die niet voor een groot publiek zijn bedoeld”, legt Flik uit. “Dat is desastreus als straks een netmanager verantwoordelijk is voor de programmering. Ik denk nog wel dat we controversiële en diepgaande programma's gaan maken, maar die zullen pas laat op de avond worden uitgezonden.” Flik vergelijkt het met consumenten die overdag geen goed en lekker eten kunnen kopen, maar dat alleen 's nachts kunnen doen.

“Dát is nu wat de identiteit van de VPRO bepaalt”, vindt Van Hattum. “We zijn duidelijk minder op kijkcijfers gericht. Wij willen experimenteren, soms met wat intellectualistische programma's. 'Noorderlicht' is typisch zo'n programma dat andere omroepen laten liggen. Ik vind daarom dat we ook straks onze eigen lijn moeten trekken. Dus sterk vasthouden aan wat ons in het verleden groot heeft gemaakt: onze identiteit.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden