Verloren pracht van Willem II

Rembrandt, Rubens, Leonardo da Vinci. Na ruim 160 jaar zijn de topstukken uit de verzameling van kunstkoning Willem II weer in Nederland te zien.

Dit maak je als conservator maar eens in je leven mee." Sander Paarlberg loopt opgewonden door de zalen van het Dordrechts Museum, waar de meesterwerken zich aaneen rijgen. "Hier hebben we 'De onbevlekte ontvangenis' van Murillo. Daar hangt het drieluik van Memling dat het Louvre heeft uitgeleend. En kijk eens naar deze schitterende 'La Colombina' van Francesco Melzi uit de Hermitage in Sint-Petersburg." En dan moet het absolute topstuk nog komen: Rembrandts 'Man in oosters kostuum'. Het Metropolitan Museum in New York leent dit topstuk maar zelden uit.

Rembrandt, Rubens, Leonardo da Vinci, Memling, Murillo, Jan Steen, Ruysdael.... Nog nooit zag conservator Sander Paarlberg zoveel topstukken bijeen in 'zijn' museum. Wat een onmogelijke missie leek, is toch gelukt. Het Dordrechts Museum is erin geslaagd om een deel van een van de beste kunstcollecties die Nederland ooit heeft gehad, weer bij elkaar te brengen. Voor het eerst na ruim 160 jaar.

Het gaat om de verzameling van 'kunstkoning' Willem II (1792-1849). Na zijn plotselinge dood, slechts negen jaar na zijn inhuldiging, werd zijn collectie van 360 schilderijen en enkele honderden tekeningen geveild. Buitenlandse musea en verzamelaars kochten massaal de topstukken op. Grote afwezige op de veiling was de Nederlandse overheid. Paarlberg: "Men vond volgens de doctrine van Thorbecke dat kunst geen regeringszaak was." Daardoor ging een verzameling van wereldformaat in één klap verloren voor Nederland. Na jarenlange voorbereidingen kan het Dordrechts Museum nu een representatieve selectie werken laten zien uit deze collectie: ruim zestig schilderijen en enkele tekeningen, aangevuld met portretten, meubels, kleding en juwelen.

Het accent op deze tentoonstelling ligt op de liefde voor kunst van koning Willem II, die zelf daarvoor het woord 'Kunstsehen' of kunstzin gebruikte. Zijn rol als kunstkoning is altijd wat onderbelicht gebleven. Hij is vooral bekend als de held van Waterloo en als de koning die in 1848 in één nacht van conservatief liberaal werd, waaraan Nederland zijn grondwet heeft te danken. Ook de on-Hollandse weelde aan het hof van Willem II en zijn vrouw, de Russische tsarendochter Anna Paulowna, wordt geëtaleerd op deze tentoonstelling. Die is daardoor niet alleen aantrekkelijk voor kunstliefhebbers, maar ook voor mensen die geïnteresseerd zijn in geschiedenis en het koningshuis. Paarlberg: "Zelfs het blad Vorsten heeft me geïnterviewd, dat maak je toch niet vaak mee als conservator van een kunstmuseum."

Hermitage
Acht jaar geleden kwam Bernard Woelderink, oud-directeur van het Koninklijk Huisarchief, met het idee voor deze tentoonstelling, met als aanleiding de viering van tweehonderd jaar Koninkrijk der Nederlanden. Paarlberg: "Wij hadden toen al bewezen dat we grote, internationale tentoonstellingen kunnen maken. En in 2010 zou ons museum fraai uitgebreid en vernieuwd zijn: klaar voor tentoonstellingen als deze. Daarom zijn we er meteen vol ingestapt. Zo'n kans krijg je nooit meer om zoveel beroemde werken in huis te halen."

Samen met gastconservator Henk Slechte begon hij aan het ambitieuze project. Besloten werd om samen te werken met museum Villa Vauban in Luxemburg, omdat Willem II daar groothertog was. Bovendien bevinden zich daar veel schilderijen uit zijn collectie.

Ook de medewerking van de Hermitage in Sint-Petersburg was essentieel. Daar zijn na de veiling enkele van de belangrijkste schilderijen van Willem II terechtgekomen. Paarlberg diende een verlanglijstje in: "Mogen we jullie Jan Gossaert lenen?" En dan wilde hij nog vijf schilderijen. De Hermitage zegde er drie toe. Maar toen veranderde ineens de toon van de Russen. Ze waren nog op zoek naar een expositie waarmee ze konden inhaken op het Nederland-Ruslandjaar in 2013. "Ze wilden onze tentoonstelling wel overnemen, op voorwaarde dat zij hem in 2013 mochten laten zien. En toen werd het een heel ander verhaal. Nu konden we veel meer lenen. En als de Hermitage meedoet, gaan de deuren bij de topmusea toch wat sneller open", ondervond Paarlberg.

Voor het Dordtse museum wordt het de grootste tentoonstelling in zijn bestaan. Over bezoekersaantallen wil men niet speculeren, maar de verwachtingen zijn hoog. Ook omdat er nog enkele topwerken zijn toegevoegd die in Sint-Petersburg niet waren te zien, waaronder de Murillo uit Detroit en de Rembrandt uit New York. Paarlberg, met onverholen trots: "De Amerikanen zijn er niet happig op om hun meesterwerken uit te lenen aan Rusland, maar wij mogen ze wel laten zien. Dat komt door ons eigen netwerk en onze reputatie. Ze reizen hierna ook niet door naar Luxemburg."

Voor zijn kunstcollectie liet Willem II naar eigen ontwerp een grote zaal in neo-gotische stijl bouwen bij zijn paleis op de Kneuterdijk in Den Haag. Deze Gotische Zaal, die vanaf 1842 opengesteld was voor het publiek, is nu in gebruik van de Raad van State. Op de tentoonstelling krijgen bezoekers het idee door deze zaal te dwalen. Het museum liet een muurvullende blow-up maken van een tekening uit 1846 van Augustus Wijnantz, waarop is te zien hoe de kunstwerken daar destijds werden getoond.

Het verhaal gaat dat de koning 's morgens vaak in alle vroegte naar de Gotische Zaal ging om daar te midden van zijn schilderijen even te ontsnappen aan de waan van de dag. Dat deed hij steevast in zijn uniform dat ook op de tentoonstelling is te zien. Dat was zijn favoriete kledij, net zoals hij bij voorkeur in zijn militaire veldbed sliep.

Want naast zijn 'Kunstsehen' was er ook nog zijn liefde voor de slagvelden. Willem II was de held van de Slag bij Waterloo, waar hij onverschrokken de manschappen had aangevoerd en gezegevierd, ondanks de kogels waardoor hij en zijn lievelingspaard Wexy - in opgezette vorm ook aanwezig in het museum - werden geraakt. Zijn dapperheid maakte hem geliefd bij het volk. 'Slender Billy' werd hij liefkozend genoemd, vanwege zijn slanke postuur. Ook zijn huwelijk met de Russische tsarendochter Anna Paulowna droeg bij aan zijn populariteit. Net als Máxima had ze meteen de harten veroverd van het volk.

Glamour-koppel
Het glamoureuze stel rekende af met de soberheid en zakelijkheid waarmee koning Willem I had geheerst. Paarlberg: "Het was één en al pracht en praal aan het hof. Onder leiding van Willem II groeide de Haagse schouwburg uit tot een van de belangrijkste in Europa, direct na die van Parijs en Sint-Petersburg. Talloze kunstenaars, dichters, meubelmakers, edelsmeden en componisten stelden hun diensten beschikbaar aan het vorstenpaar. Willem II behoort waarschijnlijk tot de meest geportretteerde Oranjes."

De koning wilde van alles het beste en het mooiste en dat gold ook op het gebied van de kunst. Daar werd handig gebruik van gemaakt door kunsthandelaar Lambert Jean Nieuwenhuys, zijn belangrijkste adviseur, die wist dat hij altijd de vraagprijs betaalde. En als het ging om hedendaagse kunst vaak zelfs meer, omdat hij zo de kunstenaar wilde ondersteunen.

De liefde voor schilderkunst, landschappen en architectuur zat er al jong in bij Willem II. Dat had hij van zijn moeder, Wilhelmina van Pruisen. Op zijn eerste grote reis, in 1806 door de Harz, raakte hij niet alleen in vervoering door de ruige natuur, maar ook door de schilderijen van Dürer en Holbein. Toen zijn vader hem daarna naar Oxford stuurde om rechten te studeren, kreeg hij heimwee. Als afleiding reisde hij over de Britse eilanden, waar hij in de ban raakte van ruïnes, donkere bossen en slingerende rivieren. "Willem II leefde in de tijd van de Romantiek en was ook een echte romanticus", zegt Paarlberg. Dat zie je ook af aan zijn schilderijen. Behalve oude meesters kocht hij ook eigentijdse kunst. Hij was een fan van de woelige zeegezichten van de Dordtse schilder J. C. Schotel en van de romantische landschappen van B. C. Koekkoek.

Het vorstenpaar smeet met geld. Toen ze krap bij kas zaten, leende Willem II bij zijn zwager, tsaar Nicolaas I een miljoen gulden, met zijn kunstcollectie als onderpand. Dat had geen probleem hoeven te zijn, als de koning niet plotseling was overleden na een kort ziekbed. Aan het hof ontstond paniek toen werd ontdekt dat hij in het krijt stond bij de Russische tsaar. "In die consternatie zijn toen overhaaste beslissingen genomen", zegt Paarlberg. "Met als rampzalig gevolg dat de kunstcollectie is geveild en verloren gegaan voor Nederland." Achteraf bleken de financiële problemen mee te vallen. De tsaar had ook zonder kunstveiling zijn geld terug kunnen krijgen, als hij daar langer op had willen wachten.

Op de expositie hangen de posters waarop de veiling in de Gotische Zaal in Den Haag op maandag 12 augustus en volgende dagen in 1850 wordt aangekondigd. Vrijwel alle belangrijke verzamelaars sloegen hun slag, zoals de markies van Hertford (nu de Wallace Collection in Londen), de tsaar van Rusland (zijn belangrijkste aankopen bevinden zich in de Hermitage), en de Luxemburgse verzamelaar Jean-Pierre Pescatore (Villa Vauban). Jan van Eycks beroemde Lucca Madonna, die nauwelijks meer wordt uitgeleend, werd gekocht door het Städelsches Kunstinstitut in Frankfurt.

De Nederlandse staat hield zich afzijdig. Pas veel later drong het verlies door. Kunsthistoricus Cornelis Hofstede de Groot noemde het in 1923 'één der grootste slagen die ooit aan het Nederlandsch kunstbezit zijn toegebracht'. Paarlberg: "De opbrengst van de veiling viel ook nog eens tegen. Vooral de tekeningen zijn voor schandalig lage bedragen verkocht. Rafaëls en Da Vinci's gingen voor enkele tientjes, hooguit honderden guldens weg. Een paar jaar geleden werd zo'n tekening van Rafaël geveild in Londen voor 26 miljoen pond."

Willem's dochter Sophie is een van de weinigen die nog geprobeerd heeft te redden wat er te redden viel. Ze kocht een groot aantal tekeningen, maar de toptekeningen zijn naar het Louvre en het British Museum gegaan. Sophie hield net als haar vader van kunst. Ze was bevriend met Franz Liszt, Goethe, Schiele en de Deense schrijver Hans Christian Andersen. Ze heeft zoveel voor de kunst en literatuur in Weimar gedaan, dat ze is begraven naast Goethe en Schiele. Paarlberg: "In Sophie zit misschien ook nog eens een mooie tentoonstelling, als vervolg op haar vader, de kunstkoning."

Drie topstukken uit de collectie van Willem II
1. Rembrandt, 'Man in oosterse kledij', 1632, The Metropolitan Museum New York. Dit schilderij onderstreept de hoge kwaliteit van de collectie van Willem II. De koning kocht het in 1845 voor 19.000 gulden - voor die tijd een fors bedrag - van kunsthandelaar Nieuwenhuys, die het op de veiling in 1850 terugkocht voor 4500 gulden.

2. Annibale Carracci, 'Portret van een jongen', ca 1580, Koninklijke Verzamelingen Den Haag. Dit is een van de tekeningen uit de collectie van Willem II die niet aan buitenlandse verzamelaars werd verkocht, maar altijd in koninklijk bezit is gebleven.

3. Hans Memling, 'Drieluik met de rust op de vlucht naar Egypte', ca 1480, Louvre Parijs. In 1823 kocht Willem II de twee buitenste paneeltjes, in 1842 het middendeel. Hij wist niet dat ze bij elkaar hoorden. Dat is nog niet zo lang geleden ontdekt in het Louvre. Dit werk is karakteristiek voor de Vlaamse Primitieven, waar Willem II dol op was.

De tentoonstelling 'Willem II - Kunstkoning' is van 5 maart t/m 15 juni te zien in het Dordrechts Museum. Het toegangskaartje geeft gratis toegang tot de Gotische Zaal in het paleis op de Kneuterdijk in Den Haag (alle vrijdagen van 7 maart t/m 20 juni, met uitzondering van 21 maart). Info: www.raadvanstate.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden