Verloren generatie aan de macht

Het heeft lang geduurd, maar eindelijk neemt een nieuwe generatie in de politiek de leidende posities van de babyboomers over.

Beluister de fragmenten op Veertigers

Na Femke Halsema (GroenLinks), André Rouvoet (CU) en Wouter Bos (PvdA) zijn nu ook Lousewies van der Laan (D66) en Mark Rutte (VVD) kandidaat- partijleiders. Ze zijn rond de veertig jaar en behoorden tot de generatie Nix of de Verloren Generatie. Het waren jongeren met weinig kansen op de arbeidsmarkt, ’zonder idealen’, te jong voor de Beatles en te oud voor de house.

Ze werden volwassen tijdens de eerste diepe economische crisis na de Tweede Wereldoorlog, met een massale jeugdwerkloosheid tot gevolg. De veertigers van nu hebben volgens de Utrechtse socioloog Henk Becker ,,een zware start” gehad. Ze hadden vijf keer zoveel kans werkloos te worden als de voorgaande generatie, de babyboomers. Het waren ’pechvogels’, doordat de idealen van de jaren zestig alweer waren vervlogen en de wereld somberde over de dreigingen van de atoombom en de overbevolking. De lange haren en jurken verdwenen, nette pakken en zwarte kleding deden hun intrede.

De Nix-generatie moest genoegen nemen met een uitkering, ofwel jarenlang tijdelijk of laaggeschoold werk verrichten. Velen vluchtten in een vervolgstudie of begonnen een eigen bedrijf. Het meest opvallend is volgens Becker – schrijver van het boek ’Generaties en hun kansen’ – dat de verwachte maatschappelijke onrust en protesten onder deze generatie uitbleven. ,,Ze schikten zich in hun lot en maakten er het beste van. Het is een generatie die snel volwassen moest worden.”

Slechts een kleine groep (nihilisten, punkers) keerde zich teleurgesteld van de maatschappij af. Volgens Becker zijn deze veertigers, vooral ter linkerzijde, daar nooit echt overheen gekomen. Ze hebben nog steeds geen baan, of zijn in hun werk nooit doorgegroeid. ,,Ze hebben nog steeds een opgefokte ontevredenheid, die ze blijven benadrukken.”

Met het gros van de generatie Nix is het eind jaren negentig alsnog goedgekomen. Wel zullen ze de rest van hun leven moeten betalen voor de vergrijzingskosten van de baby-boomers, zegt Becker. ,,Deze generatie moet in haar leven onevenredig zwaar de rekening betalen van een uit de hand gelopen bevrijdingsfeest dat de babyboom heeft veroorzaakt.”

Maar ze doen daar volgens Becker niet moeilijk over. Die houding ziet hij bij Bos, Rutte, Van der Laan, Halsema en Rouvoet terug. Zij zijn niet allemaal werkloos geweest. Maar het typeert hun generatie dat ze nog steeds ’zoekende’ zijn, vindt Becker. ,,Het zijn geen hemelbestormers, maar pragmatische, niet autoritaire mensen. Hun motto is: niet zeuren, maar zelf keihard werken om niet aan de kant te blijven. Je kunt wel klagen, maar dan word je dubbel gepakt.”

Rutte is volgens Becker het meest typerend. ,,Hij is nuchter, energiek en een workaholic. Hij is wel politiek bewogen, maar gaat daar heel uitgewogen, volwassen mee om. Hij kan goed luisteren.” Bij Bos ziet hij wel enige ,,opgefokte ontevredenheid”. Becker: ,,Het is tekenend dat Bos weigert openlijk zijn bewondering uit te spreken voor de manier waarop deze regering ons land door de economische recessie heeft geleid. Bos was vooral negatief bezig door zich alleen te richten op het achterblijven van de koopkracht en de voedselbanken.” Of D66-fractieleider Van der Laan of CU-leider Rouvoet voldoen aan het beeld, kan Becker minder inschatten.

GroenLinks-leider Halsema vindt zichzelf typisch een kind van de verloren generatie. Met diepzwarte kool onder de ogen en in het zwart gekleed, danste ze met het hoofd naar beneden op new wave-muziek. ,,Het gevoel van de jaren tachtig draag je nog steeds heel erg mee”, zegt ze. ,,Het was een enorme schok voor mijn ouders dat de jonge generatie het plotseling slechter had dan de vorige.” Generatie-deskundige Becker vindt Halsema echter niet typerend voor haar generatie. ,,Zij is een type apart. Soms is ze opgefokt ontevreden, een andere keer juist weer optimistisch. Zij is vooral een mengsel van linkse politiek en feminisme.”

Jet Bussemaker (PvdA) herkent zich goed in Beckers beeld. ,,Je moest gewoon heel hard werken om een kans te krijgen ertussen te komen. Er was destijds een duidelijke scheidslijn: de optimisten die gewoon aan de slag gingen en de pessimisten. Dat zie je ook aan de muziek uit de jaren tachtig. Die was enerzijds zwartgallig (The Cure, Sex Pistols, De bom van DoeMaar) en anderzijds optimistisch (U2, UB40, Cindy Lauper, Sade, Abba). We groeiden op met het beeld dat de wereld verloren ging, met hoge werkloosheid, het milieu dat kapot ging en de dreiging van een nieuwe wereldoorlog. Daar moest je mee omgaan. Ik ken vrouwen die na hun universitaire titel een timmer- of meubelbedrijfje begonnen, omdat ze niet aan de bak kwamen. Mensen ook die de Bond tegen het Arbeidsethos oprichtten, omdat ze zich van de samenleving afkeerden. Onlangs kwam ik nog een oud-studiegenoot tegen, jaren werkloos geweest en nu alweer jaren werkend op een gesubsidieerde baan. Er zijn generatiegenoten die definitief buiten de boot zijn gevallen.”

Volgens Bussemaker had haar generatie niets ,,gewoon niets aan die grote idealen van de maakbare samenleving waar de babyboomgeneratie mee weg liep. Onze conclusie was: er zijn geen absolute waarheden en je moet pragmatisch oplossingen vinden. We stonden pal voor de vrijheid van meningsuiting en gelijke behandeling. Maar we wilden het anders bereiken, niet in opstand komen, genuanceerder zijn. We bespraken dat in een groepje waar ook Halsema en Vendrik van GroenLinks in zaten. De babyboomers begrepen niets van ons. We waren niet fanatiek genoeg. Bram Peper vertelde ons dat er maar één manier was om iets te bereiken en dat was om de poten onder de stoelen van de babyboomers weg te zagen!”

Ook Frans Weekers (VVD) voelt zich thuis bij het beeld van de nuchtere, pragmatische en praktisch ingestelde generatie. Hij is blij dat die eindelijk aan de macht komt. ,,Dat type ben ik helemaal. Dat zie ik ook terug in Mark Rutte en een beetje in Bos. Ik houd niet van hoogdravende idealen en het bouwen van luchtkastelen. We hebben een hekel aan die geitenwollensokken-cultuur, dat zweverige uit de jaren zeventig. De laat-maar-waaien-cultuur en het gedogen. De houding van de babyboomers is dat ze het allemaal beter weten. Maar het leidt nergens toe, biedt geen oplossingen. Je moet niet lullen maar poetsen. Onze generatie vindt dat we allemaal wereldburgers zijn en dat je zelf wat van je leven kunt maken. De overheid moet niet betuttelen, maar er moet wel sociale rechtvaardigheid zijn voor wie het niet aankan. Rutte heeft zo de nieuwe bijstandswet door de Kamer gekregen. Hij kreeg brede steun, door goed te luisteren naar andere partijen en vervolgens enkele kleine concessies te doen.”

Weekers vindt Wiegel een typische exponent van de babyboom-generatie: iemand die het altijd beter weet, en de jongere generatie kleurloosheid verwijt. Weekers: ,,Wiegel is in de campagne fel tegen Bos en D66 uitgevallen. Hij zag liever een type Den Uyl dan Bos bij de PvdA. Ik vind dat niet terecht. Voor mij is Bos een neoliberaal en een pragmaticus. En D66 behoort gewoon tot de liberale familie, die zet je niet zo weg.”

Robert Wester – nu directeur voorlichting bij Verkeer en Waterstaat – was vijftien jaar geleden voorzitter van de Jonge Socialisten. In dezelfde tijd was Mark Rutte voorzitter van de jonge liberalen. Dat de veertigers nu eindelijk aan zet komen, vindt hij goed. ,,Al is het wel tien jaar te laat”. Het idee dat zijn generatie geen idealen had, verwerpt Wester. ,,We barstten juist van de idealen. Maar in plaats van daar geweldige verhalen over af te steken, moest je die pragmatisch nastreven. Wij wilden in ieder geval af van die zwartgallige politieke cultuur, af van het idee dat partijen vooral in hun ideologische loopgravenoorlogen moesten zitten. We wilden oplossingsgericht zijn. De politiek moest echt anders, positiever en constructiever worden.”

De jongerenorganisaties van PvdA, D66 en VVD dachten daar hetzelfde over. Wester: ,,Mark Rutte bleek een goed bruggenbouwer. Want je moet wel bereid zijn over de schaduw van je partij heen te stappen als je ervan overtuigd bent dat er iets moet veranderen. We voelden ons allemaal thuis in een sociaal-liberale cultuur, waren tegen de regentencultuur van het CDA. Daarom hebben we als jongerenorganisaties in 1991 een voorstel voor een regeerakkoord tussen de drie paarse partijen geschreven. Dat lag bij de o uderen in onze partij toen heel moeilijk. Een paar jaar later kwam het er toch van.”

Het is typerend volgens Wester dat juist de babyboom-generatie zegt dat Wouter Bos geen idealen heeft. ,,Hij barst er juist van, maar hij gaat er anders mee om. Hij steekt geen grote idealistische verhalen af. Hij is gericht op de realiteit van vandaag en morgen. Er is een probleem met integratie in met name de grote steden? Dan moet je die aanpakken op onorthodoxe wijze en tegelijkertijd discriminatie bestrijden.”

Ook Bussemaker vindt dat juist positief bij Bos. ,,We zeggen als PvdA niet meer dat de bomen tot aan de hemel groeien. We beloven geen risicoloze samenleving. Het enige dat we kunnen is mensen helpen zich toe te rusten om een plek in de samenleving te veroveren. Wouter staat ook veel meer open voor andere opvattingen en meningen, vooral ook van jongeren. Hij wil dat elke generatie haar eigen weg volgt. Wij voelden ons destijds heel klein gehouden door de generatie boven ons.”

De vraag is hoe de instelling van deze nieuwe generatie politiek leiders zich zal vertalen in de politieke verhoudingen. Wat gaat er veranderen, nu de hemelbestormende babyboomers plaatsmaken voor de pragmatische verloren generatie.

Onder Wouter Bos schuift de PvdA op naar een liberale partij, die wel sterk en sociaal wil zijn. Met Mark Rutte zal de VVD een partij worden die ,,liberalisme met een warm hart uitdraagt”, zegt partijgenoot Wee-kers. Niet voor niets gaf Rutte in zijn politieke statement vorige week aan dat zijn liberale partij sociaal moet zijn voor mensen die niet meekunnen in de samenleving. Lousewies van der Laan benadrukt dat D66 een sociaal-liberale partij is. En ook Femke Halsema vindt dat GroenLinks een partij moet zijn die zowel liberaal als sociaal is.

Hierdoor worden de verschillen tussen deze partijen almaar kleiner, erkent Weekers: ,,Dat is wel jammer, ja. Er moet wat te kiezen zijn. De ruimte tussen PvdA en VVD wordt kleiner en dat is vooral moeilijk voor D66 en GroenLinks.” Generatiegenoot FNV-bestuurder Ton Heerts – partijloos – ziet dat proces al een tijdje aan. ,,Het is een beetje: zoek de verschillen tussen de partijen. Halsema is nog het minst pragmatisch en realistisch. Haar wens om alle werklozen na een jaar werk te garanderen, is gewoon onhaalbaar, onrealistisch.”

Heerts ziet vooral bij de nieuwe generatie dat ze veel positiever in de wereld staan. ,,Ze vinden allemaal dat we het in Nederland voor het grootste deel sociaal en economisch goed geregeld hebben. En dat je daar ook trots op moet zijn. Er zijn in ons land nog drie grote politieke vraagstukken te beantwoorden. Dat is de vraag wat we precies onder een rechtvaardige inkomensverdeling verstaan. De tweede vraag is welke overheidsvoorzieningen we overeind willen houden. De derde is hoe we de verantwoordelijkheden in dit land opnieuw gaan verdelen tussen overheden, burgers en sociale partners. Als de partijen daarop een antwoord geven, kunnen we weer twintig jaar vooruit.”

Op deze onderwerpen denken zijn generatiegenoten hooguit in nuance-verschillen, vindt Heerts. ,,Het komt allemaal neer op sociaal-liberaal. Rutte zal hooguit ietsje rechts van het midden uitkomen en Bos ietsje links daarvan.’’

,,Vorig jaar rond pinksteren hebben we met mensen uit de PvdA, VVD en D66 bij elkaar gezeten om te kijken of we zoiets als een Partij van Logisch Nederland konden oprichten. Een pragmatische partij, wars van de oude ideologieën. Daar zat Rutte bij, Van der Laan en Bussemaker.’’

,,Wat dat betreft is het jammer dat Rutte en Van der Laan nu hun partij gaan leiden. Nu kunnen ze zich dit soort gesprekken niet meer permitteren. Als je er eenmaal aan het stuur zit, dan moet je juist de verschillen opzoeken.”

Wouter Bos,1963:

Favoriete muziek jaren ’80: Billy Joel .Ooit werkloos geweest? Nee, deed in 1988 aan het eind van zijn studies politicologie en economie aan de VU in Amsterdam een sollicitatietraining en werd direct gescout door Shell waar hij vervolgens management-consultant werd.

Mark Rutte, 1967:

Favoriete muziek jaren ’80: U2. Ooit werkloos geweest? Nee, deed ruim zeven jaar over zijn studie geschiedenis in Leiden, kwam direct daarna in 1992 bij Unilever als human-recourse manager in dienst.

Femke Halsema, 1966

Favoriete muziek jaren’80: New Wave, Simple Minds. Ooit werkloos geweest? Ja, een half jaar. Ronde haar studie sociologie in Utrecht af met een bijstandsuitkering. Werd daarna in 1992 toegevoegd docent aan dezelfde Utrechtse universiteit.

Andre Rouvoet, 1962:

Favoriete muziek ’80: Abba, Kayak, Van Morrison. Ooit werkloos geweest? Nee, tegen het eind van zijn studie Rechts- en staatsfilosofie aan de VU in 1985 werkte hij enkele maanden als fractiemedewerker voor de RPF in de Tweede Kamer, kwam daarna in dienst als beleidsmedewerker bij de stichting protestants-christelijke kindertehuizen.

Lousewies van der Laan, 1966

Favoriete muziek’80: AC/DC. Ooit werkloos geweest? Ja, studeerde tot 1990 rechten in Leiden, deed een jaar vervolstudie in Bologna, Mexico. Vroeg bij terugkomst in mei 1991 een uitkering aan, maar trok die aanvraag weer in omdat ze met een uitkering geen werkervaringsstage bij Greenpeace mocht lopen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden