Verliezers PvdA en VVD nog in de race

Regeringspartijen mogen in gemeenten nog meepraten, maar 'de spilfunctie is nu voor D66'

PvdA en VVD, de grote verliezers bij de gemeenteraadsverkiezingen, doen in de grote steden toch nog volop mee bij de onderhandelingen voor een nieuw college. De PvdA zit nog in zeker twintig steden aan tafel, de VVD praat mee in achttien steden.

In vrijwel geen van de grote steden heeft PvdA of VVD nog de leiding bij de besprekingen. Die hebben ze moeten overdragen aan D66, de grote winnaar van de raadsverkiezingen. "Het spectrum is verschoven. De spilfunctie is van PvdA naar D66 gegaan", zei oud-minister Hayo Apotheker daar deze week over in Groningen, waar hij de vorming van een nieuw college begeleidt. Zijn uitspraak geldt voor veel meer van de formaties in de grootste gemeenten.

In een beperkt aantal van de circa 400 gemeenten waar verkiezingen zijn gehouden, zijn al coalities gesmeed. In alle 35 gemeenten die Trouw op een rijtje heeft gezet, zijn de besprekingen nog in volle gang. Soms wordt nog met alle partijen gepraat (Almere bijvoorbeeld), soms tekent zich al een nieuw college af (Amersfoort), maar ook daar kunnen nog verschuivingen komen.

PvdA en VVD zijn weliswaar nog volop in de race voor een plek op het pluche, ze verliezen wel op een fors aantal plekken wethouders. Daar zitten gevoelige verliezen tussen. In Maastricht is de PvdA voor het eerst sinds zeventig jaar voorlopig buiten beeld. In Enschede is de PvdA voor het eerst in vijftig jaar niet de grootste en staat ze voorlopig aan de zijlijn.

Daar staat tegenover dat de collegevorming in acht van de grote steden nog in zo'n pril stadium verkeert, dat er nog niets te zeggen valt over de afloop. Ook daar maken PvdA en VVD dus nog kans op een wethouder.

De teneur bij beide partijen is dat ze zich koest houden, en niet al te openlijk een gooi doen naar de macht. Maar het komt ook voor dat de winnaars bestuurders van PvdA of VVD er graag bij willen hebben, vanwege hun ervaring. Ook GroenLinks profiteert daarvan: in Arnhem lijkt wethouder Henk Kok (GL) onmisbaar vanwege zijn kennis van de zorg, een terrein waar grote veranderingen gaande zijn.

In Breda, Haarlem en Hengelo is de grootste partij opmerkelijk genoeg deze week aan de kant geschoven. D66 was als grootste partij in Breda en Haarlem druk bezig, maar ondertussen smeedde de PvdA in Haarlem een coalitie met alle partijen behalve D66 en VVD. In Breda werden beide liberale partijen aan de kant geschoven door SP, CDA, PvdA, GroenLinks en Breda'97. In Hengelo werd de lokale partij Pro Hengelo de grootste. Een eerste overleg liep op niets uit, nu neemt de SP de touwtjes daar in handen.

De SP, naast D66 winnaar bij de verkiezingen, staat nu in vijf grote gemeenten aan het roer. De socialisten doen opvallend goede zaken met het CDA, een partij die traditioneel op het platteland beter scoort dan in de steden. In Almelo en Sittard-Geleen neemt het CDA het voortouw. In Ede ook. Daar heeft het CDA de plek van de SGP ingenomen: die werd de grootste, maar het CDA slaagt er beter in te formeren dan de SGP.

De lokale partijen lijken hun winst deze ronde iets beter om te zetten in wethouderszetels dan bij de vorige verkiezingen in 2010. De Seniorenpartij in Maastricht zat al in het college en is dankzij winst van één zetel nu de grootste geworden. Zij leidt de onderhandelingen.

D66 Amsterdam kiest eerst voor GroenLinks
D66 in Amsterdam gaat eerst met GroenLinks onderhandelen. Zodra die het eens zijn, zoeken ze een derde partij om een coalitie te vormen. D66, nu de grootste partij in Amsterdam, sprak vorige week nog een voorkeur uit voor een 'sociaal-liberale' coalitie, met als liberale partner de VVD en een van de drie linkse partijen als sociale partner. Maar noch GroenLinks, noch de PvdA willen met D66 én VVD het stadbestuur vormen. En een coalitie van D66, VVD en de SP leek voor de VVD zo goed als uitgesloten. Jan Paternotte van D66 en Rutger Groot Wassink van GroenLinks spraken gisteren over een 'sterke inhoudelijke verwantschap' tussen hun partijen.

Vijf partijen gaan praten in Rotterdam
Wie in Rotterdam aan het roer wil staan, heeft een pragmatische inborst nodig. Verkenner Jan Kees de Jager adviseert vijf partijen te onderhandelen: Leefbaar Rotterdam, D66, CDA, VVD en GroenLinks. Tijdens de verkenning viel de SP af, een van de grote winnaars van de verkiezingen. Volgens Leefbaar-leider Joost Eerdmans hield die partij de poot te stijf. Vanwege de zware verkiezingsnederlaag is de PvdA voorlopig uit beeld. D66 wil in een college graag een partij ter linkerzijde. De democraten waren voor gesprekken met de SP en willen nu GroenLinks binnenhalen. Leefbaar Rotterdam en D66 hebben ook een raadsmeerderheid wanneer een van de andere drie afvalt. De vijf partijen zijn het eens dat een college van vier herkenbaarder en stabieler is. Wie moet er dan afvallen? D66 wil GroenLinks erbij houden, Leefbaar zweert bij CDA en VVD. Als het met GroenLinks vastloopt, verlangt D66 mogelijk van Leefbaar om CDA of VVD te offeren. Dan zou ChristenUnie/SGP kunnen toetreden, De Jager noemt dat als alternatief. Vooralsnog noemen alle partijen de bereidheid over meningsverschillen te praten groot. Eerdmans: "We staan er alle vijf pragmatisch in."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden