Verlies je hoofd

Wat heeft het afgehakte hoofd van Johannes de Doper ons te vertellen? Juist, niets. Toch profeteert hij daardoor luider dan ooit. Het verliezen van zijn hoofd door toedoen van de verleidelijk dansende Salomé markeert het begin van de onverwachte opkomst van Jezus, waardoor de wereld is veranderd.

Advent is de komst van iets nieuws wat je zelf niet bedenken kunt. Maar wij lijken op Haast Onthoofde Henk uit de boeken van Harry Potter en te weinig op Johannes de Doper. Het hoofd van de eerste bleef met pezen en zenuwen aan zijn lijf vastzitten zodat hij bleef denken en kwekken. Johannes was echter, zoals we hem kennen, radicaal: hup, kop eraf - die daarna op een dienblad aan koning Herodes werd geserveerd.

Zolang we blijven denken, missen we de essentie. Columnist Bas Heijne schreef in de NRC over Nelson Mandela als een 'humanistische heilige'. Humaan was hij zeker, maar dit klinkt alsof hij bijgezet wordt in de kaartenbak van het Humanistisch Verbond. Mandela was natuurlijk allereerst een christen, zoals blijkt uit zijn biografie en diverse toespraken - sommige zijn preken. Je kunt hem niet rationeel begrijpen uit wat hij gedaan heeft. Het is andersom: in Mandela kwam een adventservaring de wereld binnen die - zo vonden aanvankelijk weldenkende mensen - irrationele daden van verzoening bewerkte.

Ook ongelovigen kennen zulke ervaringen. Neem de dichteres Vasalis. Uit de biografie van Maaike Meijer blijkt dat zij bekend was met mystieke ervaringen ('m.e.' noemde ze die) - heldere, tijdloze belevingen van 'aanwezigheid' en een diepe verbondenheid met alles en iedereen. Zulke ervaringen waren de bron van haar poëzie. Vanwege haar sterke band met haar humanistische ouders voelde gelovig worden echter als 'verraad', zodat ze niet beschikte over de wijsheid van de kerkelijke traditie om zulke ervaringen vruchtbaar te maken. Mede daardoor voelde ze zich lange jaren opgedroogd. Wanneer het wel lukte om poëzie te schrijven, schreef het gedicht zich als het ware door haar heen, als een openbaring. Het resultaat was voor haarzelf een verrassing, zeg maar een adventservaring.

Vaak zat haar denkhoofd in de weg. Rationele reflectie schept namelijk afstand tot de eigenlijke ervaring. Dat geldt ook voor de kerk. Het is er vaak schools, de preek legt te veel uit en roept te weinig op. Ondanks alle riten en symbolen komen de kerkgangers, als Haast Onthoofde Henk, niet los van hun hoofd. Vasalis voelde zich aangetrokken tot kinderen en psychiatrische patiënten omdat ze bij hen, voorbij de ratio, het directe contact met de Bron van leven proefde. Dat herken ik uit mijn werk als geestelijk verzorger in een verpleeghuis. Meestal kom ik geïnspireerd thuis. Kerken zouden vaker een demente dominee moeten inhuren. En de krant een kindse columnist (die is er al, zegt u?).

Pas achteraf kunnen we proberen te begrijpen wat ons aangrijpt. Als we continu in de 'begrijpstand' staan, kan er geen adventservaring tot ons doordringen. Hoe verander je dat? Door je hoofd te verliezen. Een goede liturgie speelt de rol van de verleidelijke Salomé. Ze neemt je mee met mooie muziek, betovert je met gewaden en symbolen, en (zeker in Zuid-Afrika) heupwiegende dans. En wat is het resultaat? We verliezen ons hoofd zodat we ontvankelijk worden voor wat niemand plannen kan, een ervaring waardoor de wereld wordt vernieuwd.

Vanouds is Johannes de Doper de grote wegbereider. Hoofdloos wijst hij de weg - de weg van de Mandela's en de kinderen, van de ongeletterde herders en dwaze wijzen die ons voorgaan in het koninkrijk van God.

Advent is wat je niet bedenkt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden