Verliefd op de Peking Opera

De Franse regisseur Patrick Sommier heeft zijn hart verpand aan de Peking Opera. Het Muziektheater Amsterdam en De Nederlandse Opera presenteren 'Aan de waterkant', door leerlingen en leraren van de Beijing Opera School, in een regie van Sommier.

REPORTAGE | FREDERIKE BERNTSEN

De ontmoeting vindt plaats in Peking, tijdens de repetities van 'Aan de waterkant'. "Toen ik hier voor het eerst kwam, was ik direct om: ik werd verliefd op de school, de muziek, de kunstvorm", zegt de aimabele Sommier aan tafel in het opera-instituut in de Chinese hoofdstad. Vóór ons een rijk gevulde dis met schalen en schaaltjes: garnalen, eend, noedels, groenten en een zoete hap tussendoor. Van de enorme gastvrijheid zou je bijna verlegen worden. Sommier neemt een slok thee. "Je leert altijd meer over jezelf door de ogen van anderen. Bovendien, alle clichés verdwenen als sneeuw voor de zon. China is niet het land van de kungfufilms, maar van de literatuur! Zodra iets is opgeschreven, heeft het waarde."

Patrick Sommier (1949) - woeste grijze haardos, vriendelijke maar priemende ogen - zwaait de scepter over het theater MC93 in Bobigny, een voorstad van Parijs, waar hij onder anderen Peter Sellars binnenhaalde. Sommier heeft diverse festivals op zijn naam staan en verblijft een aantal keren per jaar in Peking. En passant laat hij weten onlangs een fiets te hebben aangeschaft voor in de miljoenenstad. Hij beweegt zich ontspannen tussen de Chinezen, lacht joviaal en drinkt tijdens de repetities in het schooltheater thee uit zijn eigen veldflesachtige longdrinkbeker. De taalbarrière lost hij op met een tolk. "Er blijft wel wat hangen, maar het zakt ook snel weg."

De Beijing Opera School in het district Fengtai werd in 1952 opgericht door een aantal grote meesters van de Peking Opera, onder wie Wang Yaoqing en Mei Lanfang. Het curriculum werd in de loop der jaren uitgebreid met diverse lespakketten. Peking Opera, waarin muziek, zang, dans, acrobatiek en mime samenkomen, kent verschillende rollen, waaronder de Sheng (mannenrollen) en Dan (vrouwenrollen). De operatraditie gaat vaak van ouder op kind. De minimumleeftijd waarop de jongens en meisjes tot de school worden toegelaten is opgeschroefd naar twaalf jaar. Het kan niet anders dan dat de lenige lijfjes vóór die tijd ook al trainen totdat een voet in de nek leggen een eitje is, en koprollen in vliegende vaart tot de standaard behoren. Het uiterlijk van een kind bepaalt welke rol hem of haar het beste past.

Deze maand presenteren Het Muziektheater Amsterdam en De Nederlandse Opera de productie 'Aan de waterkant'. Het stuk is een eerbetoon aan het boek van Shi Nai-an over een opstand tegen het corrupte keizerrijk door ruim honderd rebellen, én aan de operaschool. De voorstelling beleefde een dikke twee jaar terug zijn wereldpremière in Bobigny. Sommier vulde de weinige attributen die gewoonlijk gebruikt worden in de Peking Opera aan met eigen decorstukken, waaronder schminktafels. De scènes uit het Chinese operarepertoire zijn ingestudeerd met professor Lang Laoshi van de school. Sommier vlocht het schoolleven - de training van lichaam en stem, schminksessies - en fragmenten uit het boek dooreen, met de belangrijkste personages als basis. Het meer dan tweeduizend bladzijden tellende epos is ontstaan uit eeuwenoude, mondeling overgeleverde verhalen.

Sommier: "Jacques Dars - hij is helaas eind 2010 overleden - heeft een prachtige vertaling gemaakt van het middeleeuwse Chinees. Over 'Au bord de l'eau' (Aan de waterkant) heeft hij tien jaar gedaan. Het is een Robin Hoodverhaal, met als verschil dat het hier om 108 helden gaat. De vertelling geeft je een kijk in het leven van de Chinezen tijdens de Songdynastie in de twaalfde en dertiende eeuw: het is alsof je bij ze thuis komt, eet wat ze eten, drinkt wat ze drinken."

De regisseur draagt een kraakhelder wit overhemd en donkerblauwe trui op een kaki bandplooibroek, sportief afgekleed met bootschoenen. Uit zijn rugtas haalt hij twee beduimelde delen Shi Nai-an tevoorschijn. "Kijk, hier staat het allemaal in. Prachtig." Vroeg de school hem deze roman te gebruiken? "Nee, ik kwam er zelf mee. Dit is basisliteratuur, een van de vier voornaamste boeken in China. Er zijn meerdere stukken gebaseerd op het verhaal."

Sommiers komst naar de Beijing Opera School zorgde voor een frisse wind door het instituut. Hij treedt op als ambassadeur van de Peking Opera en de school, en wil het belang ervan aan de buitenwereld laten zien. "We moeten communiceren, duidelijk maken wat Peking Opera is en hoe die in elkaar steekt, de kunstvorm plaatsen in de wereld. En dat heeft niets te maken met hedendaagse verhalen vertellen, in plaats van de traditionele. Echt, het gaat om de communicatie. Publiek vinden is het grootste probleem, ook in China." Nieuw publiek hoopt Sommier onder meer te genereren met educatieve programma's om de voorstellingen heen. Ook in Amsterdam kunnen kinderen hun leeftijdsgenoten uit de Chinese hoofdstad aan het werk zien en ontmoeten tijdens workshops.

De wortels van de Peking Opera liggen in het einde van de achttiende eeuw. Vroeger was deze kunstvorm een grote bron van vermaak. Lang Laoshi en een andere docent van de school, Li Lianzhong, zijn beiden voormalig artiest: "Peking Opera is niet erg geliefd bij het hedendaagse publiek. Er is te veel afleiding in de consumptiemaatschappij: televisie, film en zo meer."

De laatste jaren investeert de regering meer in de opleiding tot Peking Opera-acteur. De school in Peking krijgt jaarlijks subsidie van de stad. Tijdens de Culturele Revolutie van 1966 tot 1976 werd de traditionele operavorm verboden en kwam eigentijds repertoire op het podium. Li Lianzhong kon niet aan het werk, vertelt hij. Naar zijn rol, die van de jonge geleerde (Xiao Sheng), was geen vraag, en hij zocht zijn heil als fabrieksarbeider. Sommier merkt op: "Door de Culturele Revolutie is er een generatiekloof ontstaan, er zijn in die tijd geen mensen opgeleid in het traditionele repertoire."

Mei Lanfang, medeoprichter van de Beijing Opera School, was een van de sterren van de Peking Opera en een groot vertolker van vrouwenrollen. 'Mei Lanfang staat symbool voor de uitvoerende kunsten van China en voor de trots van volk en natie', staat te lezen in het Mei Lanfang Memorial Museum, zijn laatste residentie, nu een museum in Peking.

In een flauw zonnetje op weg naar de repetitielokalen van de Beijing Opera School, legt Sommier een en ander uit over het instituut. De bloesem bloeit uitbundig. Bij de ingang staan oefentoestellen in Fischer Price-kleuren. In een van de ruimtes balanceren leerlingen moeiteloos op één voet, terwijl de andere reikt tot ooghoogte, de kuiten strak gespannen. Dan volgt de flikflak, diagonaal door het lokaal. Een van de ventjes rijgt er in een oogwenk een stuk of vijftien aan elkaar. We staren er met open mond naar en worden er welhaast duizelig van. En de jonge atleet? Die wrijft even over zijn gevoelige polsen, stroopt vervolgens tevreden zijn mouwen op en sluit onverstoorbaar achteraan in de rij voor nog een ronde, nu met een extra salto erbij.

Hard werken, van vroeg tot laat, vormt de enige manier om een kans te maken bij een van de grote nationale gezelschappen. Op het onzalige tijdstip van zes uur in de morgen gaat de wekker en even later zijn de eerste rek- en strekoefeningen al achter de rug. De kinderen blijven er opgewekt onder.

In de theaterzaal - lampionnen aan het plafond - pakt Sommier z'n bril erbij en buigt zich over een papier met de scènevolgorde. Als er luidruchtig wordt gepraat door een groepje leerlingen, maant hij ze licht geërgerd tot stilte. Nog geen minuut later schalt de muziek ijzig luid door de ruimte - de musici spelen, hoe kan het ook anders, met oordoppen. Het ensemble, dat bestaat uit docenten van de school, zit aan de rand van de toneelvloer en stemt zijn spel volledig af op de bewegingen van de artiesten. Bekken en minigong denderen door, de snaren van de jinghu en erhu (Chinese strijkinstrumenten) klinken rustiger.

Wie tussen de repetities door naar de wc moet, komt op het Franse model terecht, met links en rechts een standplaats voor de voeten. Toiletpapier ontbreekt, het past in de setting.

In afwachting van een acteur stapt de twintigjarige Yang Xiaotong in de rol van Wudan (vrouwelijke krijger). Doodse stilte, het enige wat je hoort is het zwiepen van haar zwaard, dat ze hanteert met soepele bewegingen. In een volgende scène tuimelen acteurs door een decorstuk de vloer op.

"De karakters zijn voor mij het belangrijkste", zegt Sommier. "Peking Opera gaat over acteren. Ik heb in de loop der jaren geleerd dat de acteurs heel persoonlijk zijn. Soms lijkt het alsof ze hun leraren precies volgen, maar dat is niet zo, ze zijn allemaal zeer eigen."

In de Amsterdamse productie van Sommiers stuk neemt film- en theaterproducent Marc van Warmerdam de spreekrol voor zijn rekening. De twee kennen elkaar al jaren. Sommier: "Marc heeft gevoel voor humor, en we hebben een lichte toets nodig van iemand die bijna niet acteert. Marc is hiervoor de geknipte persoon."

Het theater van de expressie openbaart zich keer op keer. In de vechtklas staan de jongens - wijd open ogen en felle blikken - met de voeten haaks op elkaar en tikken de zwaarden en stokken in een strak ritme. Even later komt de geheimzinnige Chen Chen - lerares op school - op als courtisane in een lichtroze gewaad. Met een smetteloos en scherp kindstemmetje zingt ze karakteristieke pentatonische lijnen. De ogen draaien, de handen volgen een nauwgezette choreografie. Een van de spelers, met een wondermooi, maar ook bozig beschilderd gezicht, kijkt vanaf de zijlijn bloedserieus naar zijn collega's. Hij is zo aan de beurt.

Wat is nu het leukste hier op school: vakken als geschiedenis, aardrijkskunde, wiskunde, literatuur of de opera's? Twee zoete, verlegen tienermeisjes met paardenstaart en diadeem zijn het eens: de uitvoeringen, zeker weten. De energie van Sommiers voorstelling spreekt ze aan. Beiden spreken fluisterzacht wijze woorden: "We zijn blij dat we de traditie mogen en kunnen uitdragen." In de performance buigen ze parmantig, een waaier in de hand.

Voorstellingen 'Aan de waterkant': 15/5 en 18/5 om 20.15 uur, 17/5 om 15.00 uur in het Muziektheater, Amsterdam. Op 17 mei kunnen kinderen tussen 8 en 16 jaar deelnemen aan een educatief programma met onder meer workshops grimeren, lichaamstaal en kalligraferen. Deelnemende kinderen ontvangen 50 procent korting op een bezoek aan de voorstelling van de Beijing Opera School. Informatie: www.dno.nl en www.muziektheater.nl

Een combinatie van muziek, zang, dans, acrobatiek, vechtkunst en mime
In Peking Opera komen muziek, zang, dans, acrobatiek, vechtkunst en mime samen. Het genre kent vier hoofdcategorieën: Sheng (mannenrollen), Dan (vrouwenrollen), Jing (personages met een gezichtsbeschildering) en Chou (clowns) - iedere beschildering heeft een andere betekenis. De voorstellingen zijn veelal gebaseerd op oude verhalen.

Een van de grote sterren en vernieuwers van de Peking Opera was Mei Lanfang (1894-1961). Hij exporteerde de Peking Opera wereldwijd. Zijn laatste woonhuis aan Huguoshi Jie in het Xicheng district in Peking is nu een museum.

De dvd 'The children of the Beijing Opera' uit 2008 (uitgave: Arte) geeft een idee van het reilen en zeilen van de school in Peking. Een onlangs uitgegeven, handzame introductie op het operagenre is 'Peking Opera' van Xu Chengbei, verschenen bij de Cambridge University Press.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden