Verlichte plek in donker Harare

Het is uitgesloten om in Zimbabwe in het openbaar te zeggen wat je denkt. Een verademing is het Book Café in Harare: daar kun je wel andere geluiden horen. Het is een verzamel-plaats voor musici, dichters en vrijdenkers. Met de rem erop, dat wel.

Op straat zijn ze al duidelijk hoorbaar. Wat wil je ook, bij een café waar de ramen altijd wagenwijd openstaan. Opzwepend is het, melodieus en echt Afrikaans. Een bongo, sambaballen, een tamboerijn. En een zingende bassiste, dat zie je niet vaak. Maak kennis met de band 'Edith we Utonga'. Utonga staat voor het moment dat de zon opkomt.

Het is niet druk op deze dinsdagavond, de vaste avond van de Zimbabwaanse vrouwenband. Bij twintig bezoekers houdt het wel op. "Het wisselt heel erg", zegt Edith Katiji (31), het gezicht van de band. "Het is het einde van de maand, dan hebben weinig mensen nog geld om optredens te bezoeken."

Voor Edith Katiji is het Book Café heilige grond. Het café in de wijk Avenues in Harare is voor haar veel meer dan een plek waar ze af en toe kan optreden. Het is de bakermat waar haar nu vrij succesvolle bandje het levenslicht zag. "Als je iets wilt bereiken in de muziek, dan moet je kunnen optreden. Dat is in Zimbabwe niet makkelijk, maar hier hebben wij de kans gekregen."

Een dictatoriaal regime houdt niet van al te veel kunstuitingen. Het moet boven alles controleerbaar zijn. Zo kent Zimbabwe een speciale censuurcommissie, een overheidsinstantie waar elke artiest, cabaretier en schrijver zich moet registreren. En niet alleen naam, adres en telefoonnummer zijn vereist, ook het volledige repertoire moet worden overhandigd. Je kan namelijk niet zingen wat je wilt in Zimbabwe. Negatieve teksten over het regime moeten direct worden geschrapt.

Edith heeft al haar songteksten netjes opgegeven bij de censuurcommissie en kreeg te horen dat er geen 'controversiële' liederen bij zaten. Goedgekeurd, dus. Ze zingt overigens alles behalve vrolijke liefdesliedjes; Edith we Utonga houdt zich juist bezig met stevige sociale thema's. "Wat als je man je verlaat? Hoe houd je een dronken echtgenoot op afstand? Hoe voed je je kinderen op? Het komt allemaal voorbij", zegt Edith.

Toch kwam de band onlangs vol in de aandacht. Een lied over leiderschap werd door een oppositiekrant uitgelegd als een strijdlied tegen president Mugabe. De krant stimuleerde de lezers snel de cd van de band aan te schaffen. "Ik schrok me rot, toen we ineens in de krant stonden. Ik zong dat een leider zich af en toe moet omdraaien om te kijken of iedereen nog achter hem aanloopt. Maar dat kan net zo goed gaan over een pastoor in een kerk of zelfs een vader in een gezin. Ik had er echt geen politieke bedoelingen bij." De band had een hoop uit te leggen aan de censuurcommissie. Dat lied kunnen ze niet meer zingen. "Ik heb ze gesmeekt om ons als band niet te verbieden. Dat is gelukkig niet gebeurd."

Jezelf uiten is in Zimbabwe een voortdurende dans op een flinterdun koord. "Natuurlijk wil ik niets liever dan dat ik vrij kan leven in Zimbabwe. Dat ik kan zingen en zeggen wat ik wil. Maar ik wil wel iets bereiken met mijn band. Dan vermijd ik liever gevoelige onderwerpen."

Paul Brickhill (57) is eigenaar van het Book Café. Hij ziet de censuurcommissie als een nieuwe manier van de regering om de cultuursector nog strakker in de gaten te houden. Door de registratie is alles nu bij de geheime dienst bekend. Adres, telefoonnummer, gezinssituatie. "De regering was de cultuursector vergeten bij de vorige verkiezingen. Nu is het een eitje voor ze om iemand direct aan te kunnen pakken."

Brickhill is de grondlegger van de onder artiesten zo geliefde plek. Een man met een bijzondere geschiedenis. Als zoon van blanke Britten besloot hij zich op zijn zeventiende aan te sluiten bij de vrijheidsstrijd van de zwarte Zimbabwanen. Hij werd een guerrilla en streed tegen het blanke minderheidsregime van Ian Smith, eind jaren zeventig.

Na de onafhankelijkheid in 1980 - het moment dat Rhodesië veranderde in Zimbabwe - maakte Brickhill zich sterk voor het vrije woord. Hij wilde een boekwinkel openen in Harare, een plek waar alle opgeschreven meningen te koop zouden zijn. "Ik ging bij mijn kameraden langs uit het bevrijdingsleger. Ik was natuurlijk een rare blanke snuiter tussen al die fanatieke zwarte guerrilla's, maar ze zagen mijn idee wel zitten."

Een week later kreeg hij een dikke enveloppe met 4000 Zimbabwaanse dollars - toen nog bijna net zo sterk als het Britse pond. Allemaal geschonken van het eerste officiële salaris van de militairen. "Het was een gigantische eer. Ik vroeg of ze er niet iets voor terug wilden. Bonnetjes van hoe ik het zou besteden, bijvoorbeeld. Maar mijn commandant zei: Deze handdruk is het bonnetje. Vergeet dat nooit, Brickhill."

Na zestien jaar boekwinkel, waarin Brickhill 1 miljoen boeken verkocht, besloot hij er een café van te maken. Een podium voor debatten, muziek en theater. "Dat was in 1997. Toen was in Zimbabwe nog alles mogelijk. De eerste jaren hadden we hier geregeld ministers uit de partij van Mugabe te gast, die debatteerden met het publiek over moeilijke onderwerpen. We konden nog zeggen wat we wilden."

Nadat Mugabe in 2000 begon met de invasies van blanke boerderijen, sloeg het klimaat definitief om. De duimschroeven werden aangedraaid en de repressie werd met de dag erger. "Je zag het gewoon gebeuren. We zakten weg in een vreselijke dictatuur."

Ook het Book Café kreeg te maken met de ommekeer. In 2002 dreigde sluiting, na een politiek debat over de toekomst van Zimbabwe. Brickhill moest maken dat hij wegkwam. "Ik kreeg een telefoontje uit de top van ZANU-PF, de partij van Mugabe. Dat ik beter even een paar weken het land uit kon. Dat heb ik gedaan."

Na zijn terugkeer maakte hij een tijd pas op de plaats. Even geen grenzen opzoeken. Maar na een rustige periode eigende het Book Café zich langzaam weer wat meer ruimte toe, met uitgesproken stand-upcomedians of een reggaeband met antiregeringsliederen. "Alleen werd de repressie harder. Er werden artiesten gearresteerd, we hebben hier invallen van militairen gehad."

Tot definitieve sluiting ging het regime echter nooit over. Terwijl in Harare om beurten de culturele vrijplaatsen hun deuren moesten sluiten, bleef het Book Café doorgaan. "Dat heeft denk ik alles met mijn achtergrond te maken. Omdat ik met veel van de huidige leiders heb meegevochten in de onafhankelijkheidsstrijd, geniet ik nog veel respect." Daarnaast is het Book Café het hart van de culturele sector in de hoofdstad geworden; het is makkelijk controleerbaar voor de overheid.

"Er komen hier dagelijks agenten van de geheime dienst. Ik ken ze inmiddels zelfs bij naam", zegt Brickhill. Hij staat op en kijkt het café rond. Nee, op dit moment ziet hij er geen.

"Er is een onzichtbare grens waar we niet overheen mogen gaan. Ik weet zelf ook niet waar die grens ligt, dat hangt af van het politieke klimaat. Zodra er weer verkiezingen aankomen, wordt alles aangescherpt."

Verkiezingen, het woord is gevallen. De laatste editie in 2008 sloeg een diepe wond in het hart van de Zimbabwanen. De politieke ommekeer leek met de opkomst van oppositiepartij MDC van Morgan Tsvangirai aanstaande, maar met een meedogenloze geweldsexplosie snoerde Mugabe al zijn tegenstanders de mond. Onder druk van de omringende Afrikaanse landen vormde hij uiteindelijk een regering van nationale eenheid met Tsvangirai, al heeft de president in de praktijk nog altijd alle macht in handen.

"Het was een vreselijke periode, ook voor ons. Ik weet nog dat we hier een toneelstuk opvoerden dat heel licht enkele gevoelige onderwerpen aanraakte." Na de première kreeg Michael, de hoofdrolspeler een telefoontje. 'Goh Michael, net vader geworden he? Gefeliciteerd! Lijkt het je leuk om je kind te zien opgroeien, dan stop je vanaf nu met dat toneelstuk.' Brickhill krijgt het nog koud als hij er aan terugdenkt. "De volgende dag kwam ik met de hele ploeg samen. Ik vroeg: wat willen jullie? Maar iedereen wilde door. Als we nu toegeven, dan zijn we voor altijd verloren, zeiden ze."

Bij de eerstvolgende voorstelling zat iedereen voortdurend naar de deur te kijken. "Het was wachten tot de politie keihard zou binnenvallen. Maar ze kwamen niet. En Michael leeft ook nog. Dat voelde als een overwinning."

Het is op je tenen over eieren lopen, zeker nu er opnieuw over verkiezingen wordt gesproken in Zimbabwe. Een datum is er nog niet, maar dat het ergens in 2011 gaat gebeuren is zeer aannemelijk. "Voor die periode vreest iedereen. Weer het oplaaien van het geweld, weer de onzekerheid, de angst en terreur. Niemand wil dat nog een keer meemaken."

Zolang hij die onzichtbare grens niet overgaat, blijft Brickhill jonge artiesten de kans geven. Om zich te presenteren aan een groter publiek, zich te ontwikkelen en definitief hun naam te vestigen. "Binnen het Book Café willen we het Zimbabwe uitdragen zoals het zou moeten zijn. We kijken niet naar afkomst, ras, seksualiteit of hoeveel geld je hebt. Ieder mens is hier gelijk."

Dat maakt het Book Café tot een plek waar in het donkere Zimbabwe in elk geval voor de grote groep artiesten het licht blijft branden. Twaalfhonderd zangers, comedians en acteurs stappen er jaarlijks door de deuren van het café om hun hoop levend te houden. Om zich ondanks alle wegversperringen toch te blijven uiten.

Edith speelt haar laatste nummer. Een toegift, voor de kleine groep bezoekers die er nog is. 'Je kan me wel vermoorden voor mijn talent, maar je zal het nooit zelf kunnen gebruiken", zingt ze in het Shona, een van de grote Zimbabwaanse talen.

Edith zingt met haar ogen dicht. Ze zal blijven spelen. Tot het moment dat de zon weer opkomt in Zimbabwe.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden