Verlaten fort wordt groen kantoor

Fort Kijkuit heeft een nieuwe, 'groene' bestemming gekregen, als beheerkantoor en informatiepunt van Natuurmonumenten. Een grootscheepse restauratie ging eraan vooraf.

Veel van zijn collega's zagen het niet zitten om te verhuizen naar het fort, vertelt Marcel Kwant. "Ze waren bang dat het er te donker en te vochtig zou zijn. Maar nu de restauratie klaar is, zijn ze helemaal om", verzekert de boswachter. Zelf voelt hij zich al helemaal thuis in het nieuwe beheerkantoor van Natuurmonumenten in het gerenoveerde Fort Kijkuit bij Kortenhoef.

Daglicht genoeg in zijn kantoor, dankzij de buitendeuren van glas en de nieuwe daglichtkoepels in het fortplafond. Koud zal hij het ook niet snel krijgen, met de vloerverwarming onder zijn voeten. Een beetje vochtig is het er nog wel, hier en daar dwarrelt kalk van de negentiende-eeuwse muren. Maar ook dat probleem is eindig. Dankzij een ingenieus ventilatiesysteem is de luchtvochtigheid in Fort Kijkuit al teruggelopen van 92 naar 50 procent. "Over een paar jaar is het fort helemaal droog", verwacht Tony de Haan. De architect van Natuurmonumenten is opgetogen over de enthousiaste reacties van de nieuwe gebruikers. "Het is mijn eerste fort, en we hebben er nog veertien. Wat we hier hebben geleerd, kunnen we straks weer gebruiken bij de restauraties van andere forten."

De naam Natuurmonumenten roept meer associaties op met groen dan met stenen. Toch horen stenen er ook bij. In de 355 natuurgebieden die Natuurmonumenten beheert, staan 3200 gebouwen die de vereniging ook moet onderhouden. Vijfhonderd daarvan hebben bovendien een monumentale status, waaronder 15 forten, 35 kastelen en 60 landhuizen.

Voor het onderhoud, restauratiewerk en de herbestemming van dat (cultuurhistorisch veelal waardevolle) bezit, beschikt Natuurmonumenten over een aparte afdeling gebouwen. Architect Tony de Haan werkt er sinds 1991; hij is belast met nieuwe architectuur en herbestemming van gebouwen. In 2003 won hij met zijn afdeling de Gouden Piramide: een rijksprijs voor inspirerend opdrachtgeverschap. Natuurmonumenten kreeg de prijs voor drie spraakmakende projecten: de (door De Haan zelf ontworpen) uitkijktoren in het Fochteloërveen in Zuidoost-Friesland, het paviljoen op de Posbank in Park Veluwezoom en de restauratie van de villa op landgoed Koningshof in Overveen.

Schietgaten

Fort Kijkuit was weer eens iets heel anders. Hoe kon de architect dit donkere, vochtige, sinds lang verlaten verdedigingswerk van de Nieuwe Hollandse Waterlinie omtoveren in een anno 2015 leefbare ruimte?

"Een gulden regel bij de herbestemming van monumenten is dat de oorspronkelijke vorm en indeling zoveel mogelijk intact dienen te blijven. Bij een fort zijn twee dingen belangrijk: de geslotenheid naar de kant van de vijand (het oosten in dit geval) en de looproute van de manschappen. Bij Fort Kijkuit, gebouwd tussen 1844 en 1847 en in 1880 en 1935 versterkt en uitgebreid, waren de grote dilemma's het creëren van meer ruimte, genoeg licht en een goede klimaatbeheersing. Hoe doe je dat zonder het monument te veel aan te tasten?"

Met ingenieuze ingrepen is De Haan daarin wonderwel geslaagd. Het oudste deel van het fort, het wachthuis met schietgaten uit 1844, is in 1880 uitgebreid met aan weerskanten remises voor extra geschut en materieel. De schietgaten zijn toen met bakstenen dichtgemetseld en het hele wachthuis, inclusief de nieuwe remises, werd aan de vijandelijke oostzijde afgedekt met een enorme aarden wal, als extra gronddekking. "Je voelt in die versterkingen de enorme angst uit 1880 voor inslagen."

Die oude aarden wal heeft de architect in zijn geheel laten afgraven, zodat de oude buitenmuren van het fort bloot kwamen te liggen. Daarna heeft hij op het grondvlak van de wal, aansluitend aan het fort, een langgerekte nieuwe ruimte gebouwd onder een betonnen dak. Eenmaal klaar, is het dak weer toegedekt met de aarde van de afgegraven wal. Van buiten ziet het fort eruit alsof er niets is gebeurd - de contouren van 1880 zijn nog helemaal intact.

De schietgaten die 135 jaar dichtgemetseld zaten, zijn weer opengehakt en bieden nu doorzicht vanuit het fort in de nieuwbouw en omgekeerd. Op vier plaatsen zijn de fortmuren doorgebroken om verbindingen te creëren binnen het oude fort en vanuit de oudbouw naar de nieuwbouw. Het dak van de nieuwbouw heeft twee grote lichtgaten gekregen met metalen kokers erop. Als schoorstenen steken ze een eindje uit boven het lange gras op het dak. Zo zijn de ramen vanaf de straat niet te zien maar valt er wel daglicht binnen.

Een horizontale glasplaat van 1 bij 7 meter in het dak vormt de overgang van het oude fort naar de nieuwe aanbouw. Deze 'lichtstraat' laat een enorme hoeveelheid daglicht binnen.

Overal, behalve bij de oude waterkelder waarin destijds de manschappen vanaf het dak regen opvingen voor drinkwater, is onder de oude vloeren vloerverwarming aangelegd. Het verwarmingssysteem wordt gevoed door een houtpelletkachel, die een plaats heeft gekregen in een uitgediept nisje in het kruithuis. Dit buskruit- en projectielenmagazijn is evenals de remises een versterking uit 1880. Het kruithuis staat los van het fort op het forteiland, dicht bij de gerestaureerde toegangsbrug over de fortgracht.

De oude waterkelder doet ook in de nieuwe opzet nog dienst: het regenwater wordt niet meer gedronken maar is prima spoelwater voor de toiletten. En al zijn de muren 1.60 meter dik, je kunt ook bellen in het fort, dank zij gsm-versterkers aan de plafonds. Het monument is zelfs voorzien van glasvezel.

Natuurmonumenten heeft het fort begin juli in gebruik genomen als beheerkantoor voor de regio Oostelijke Vechtplassen. Het voormalige kruithuis heeft een nieuwe bestemming als informatiepunt.

Wat is er te beleven in en op Fort Kijkuit?

In het voormalige kruithuis van Fort Kijkuit bij Kortenhoef is een informatiepunt geopend voor het publiek (ma t/m vr, 8-17 uur). Binnen is informatie te vinden over de bijzondere natuur van het omringende veenweidegebied en over de geschiedenis van het fort. Bovenop het kruithuis is, met subsidie van het Europese LIFE project 'Nieuw leven in de Nederlandse veengebieden', een uitzichtpunt aangelegd, dat via een stalen trap bereikbaar is. Van daaraf kun je 360 graden in het rond kijken, onder andere naar de Horstermeer, een natuurgebied van Natuurmonumenten dat nog in ontwikkeling is. Uitgezette wandelingen zijn er nog niet, maar komen er wel in de nabije toekomst. Volgend jaar begint Natuurmonumenten met begeleide vaarexcursies in elektrische bootjes naar de Kortenhoefse plassen. Het verbouwde Fort Kijkuit wordt voor de eerste maal opengesteld voor publieke bezichtiging tijdens de Open Monumentendagen op 12 en 13 september. Ook is het mogelijk vergaderruimte te huren in het fort.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden