Verlangen naar verlossing

Het WK is een week van ons verwijderd, en dat is het niveau van berichtgeving: verhalen over de mens achter de voetballer en het oeverloos ophalen van herinneringen. Dani geportretteerd als fotomodel. Orlando Trustfull met een verhaal over de dood van zijn broer. De herinnering aan zwarte kabels en witte kampen.

MAYA ZIELINSKI RASKER

Voetbal moet je volgen, het is een feuilleton waarvan je wel eens een aflevering kunt missen, maar zeker niet de grote lijnen om 'erin' te komen en om 'erin' te blijven. Hoogleraar amerikanistiek Hans Bertens betoogde in Letter & Geest dat de Amerikanen voetbal vervelend vinden om de intrinsieke kwaliteiten van het spel (of in hun ogen, de afwezigheid daarvan): te weinig voorspelbare spannings-momenten, een ongestructureerde opbouw, weinig sensatie. Op CNN zag ik dat de Amerikanen dit manco weten op te vangen door tijdens een wedstrijd in een beeldkader een interview met een speler te projecteren, waarmee eens te meer is aangetoond dat zij voetbal-analfabeten zijn en wensen te blijven.

Bertens zag echter de excentrieke eigenschappen van het spel over het hoofd die, vanwege de afwezigheid van enige voetbalkennis in de Verenigde Staten, ook niet tot de Amerikanen zullen doordringen. Voetbal is evenmin een spel van 22 mannen en een bal, als vioolspelen musiceren is met een stuk hout en wat touwtjes. Die twee maal 45 minuten in een veld van ongeveer 100 bij 50 meter, dat is slechts één aspect van de soap-opera die voetbal heet.

Al doende leert de kijker de soap te lezen: als genre (er zijn geen verhaallijnen, slechts dramatische hoogtepunten die lijntjes aaneen rijgen); als verhaal (wie is de goeie en wie de slechterik; wie doet of deed het met wie en wat gaat er dús gebeuren); en op het niveau van de conventies (er zijn 'conservatieve' en er zijn 'progressieve' soaps, in de een is een echtscheiding al heel wat, in de ander regent het lesbische verhoudingen). Dergelijke vaardigheden om de soap te duiden zijn noodzakelijk om het programma te appreciëren. Sterker nog: het hebben van die vaardigheden is een plezier op zichzelf, omdat de kennis van soap zich zo lekker laat delen met anderen ('Heb je de aflevering van gisteren gezien? Volgens mij gaat Arnie vreemd met Linda omdat Roos hem een tijdje geleden belachelijk heeft gemaakt.' Vergelijk: 'Heb je die wedstrijd van gisteren gezien? Volgens mij speelde De Boer zo beroerd omdat hij weg wil bij Ajax en niet mag van Olsen.').

Bovendien speelt zich naast de soapstory een parallelle soap af, even relevant of irrelevant als de televisieversie, en even belangrijk voor het totaalbeeld. Ik bedoel de perifere verhalen in de roddelbladen. 'Katja verloren in MTV-gewoel!'. Voor voetbal geldt hetzelfde, op de sportpagina: 'Kluivert: opnieuw door rood!' of: 'Middenhandsbeentje Van der Sar beursgevoelig!'. In de parallel versmelten acteur en personage tot één archetype dat zich eenvoudig door de kijker laat duiden (de 'terriër' Davids, de 'koele killer' Bergkamp, het 'ijskonijn' Van der Sar), en waarmee hij zich desgewenst kan identificeren. Wat overigens kan leiden tot rouwsymptomen wanneer een karakter uit de serie geschreven wordt. Maar... voelt het ware voetbaldier niet ook een verholen pijn bij de transfer van zijn held? Toen Kiprich verkocht werd? Jonk en Bergkamp naar Inter vertrokken? Toen Van Basten afscheid nam...

1998 kent de meest kleurloze aanloop naar een Wereldkampioenschap aller tijden. De hamstring van Bergkamp, de verrassende uitverkiezing van Leeds-spits Hasselbaink - dat is het wel zo'n beetje. Van der Sar? Jonk? De kabel? De tactiek van de coach? Niemand zorgt voor enige opwinding. De grote drama's zijn de grote afwezigen.

Nee, dan de voorbereiding op het WK 1994 in de Verenigde Staten, gekenmerkt door nerveus gefax tussen Jos Staatsen, toenmalig voorzitter van de sectie betaald voetbal van de KNVB, en Johan Cruijff, beoogd gelegenheidsbondscoach voor de duur van het toernooi. Doet-ie het of doet-ie het niet? Het mocht niet zo zijn.

Maar het fijne was dat we wel lang voor aanvang van het toernooi al weddenschappen konden afsluiten. Op Cruijff, maar ook op De Enkel: Marco van Bastens ontroerende poging het WK nog mee te maken, terwijl z'n gewricht met schroef en staalkabel bijeen moest worden gehouden. En er was de onvergetelijke rol van onze weerkundigen en sportfysiologen, die niet ophielden de dramatische consequenties te schetsen van topsport bedrijven bij bovenmatige temperaturen. De wedstrijden in de VS waren zo gepland dat de teams vaak op het heetst van de dag moesten aantreden ten behoeve van gunstige mondiale uitzendtijden.

De aanvalstactiek van bondscoach Dick Advocaat lag voor vertrek naar de VS al onder vuur. Ruud Gullit nam onder dramatisch stilzwijgen afscheid van het Nederlands Elftal op de tweede dag van het trainingskamp in Noordwijk.

Daarbij was het ook nog de heetste zomer in Nederland sinds tijden. Al met al zat de stemming er in 1994 goed in, reeds lang voordat het eerste fluitsignaal klonk.

Ook groots was Italië, 1990. Ook hier Cruijff in een hoofdrol: de spelers wilden hem, hij wilde wel, Leo Beenhakker ging het doen. Ook hier een gewricht, De Knie van Gullit ditmaal, waardoor hij nauwelijks had kunnen deelnemen aan de voorronden. Maar 1990 kenmerkte zich vooral door de dramatische veenbrand tijdens het toernooi, waarbij Ruud Gullit in een Telegraaf-column zijn gal over de bondscoach spuwde, Rinus Michels in het Algemeen Dagblad schaduw-coach speelde en haptonoom Ted Troost werd ingevlogen om lichaam en ziel van het elftal op te peppen. Het mocht niet baten. In de voorrondes werd de Europees Kampioen van 1988 en grote toernooifavoriet genadeloos terug naar huis geschopt, maar toch ... het was een mooie zomer.

Zomer 1998. Geen grote drama's, wel: normen en waarden. Het voetbal maakt zich nu het idioom van de maatschappelijke actualiteit eigen. Vergelijk de woorden van informateur Wim Kok over Paars II: “In de formatie moet een plaats ingeruimd worden voor normen en waarden, niet alleen economische parameters zijn belangrijk”, met die van Guus Hiddink over Edgar Davids: “Nee, hij heeft geen basisplaats geclaimd. We hebben een gesprek gehad over de normen en regels binnen het elftal, en daaraan zal ook hij zich hebben te houden.” Morten Olsen zei over de poging tot contractbreuk van Frank en Ronald de Boer: “Het lijkt wel of de moraal in deze maatschappij steeds meer aangetast wordt. Een contract is een contract. Een afspraak is een afspraak. Als die moraal niet meer bestaat, dan vraag ik me af waar we allemaal mee bezig zijn.” De opwinding gesmoord in de revival van het fatsoen?

Zelfs voetbal blijkt gevoelig voor de tekenen des tijds. Dat is mooi, maar daarmee is een WK niet gediend. De warming-up van het supporterslegioen floreert onder verhitte omstandigheden, grote gevoelens als Wraak, Genoegdoening en Hoop. Intriges en melodrama zijn noodzakelijk om het verlangen op te voeren.

Wanneer, zoals nu, de voorbereiding nagenoeg rimpelloos verloopt, vormt de gedeelde geschiedenis de enige basis voor het verlangen naar wat komen gaat. De collectieve herinnering aan de versierde strafschop van de Duitsers (1974) die tot een langdurig nationaal trauma zou leiden en, inderdaad, de gemiste strafschop van Seedorf in de kwartfinale van het EK 1996 tegen Frankrijk vormt de historische achtergrond waartegen de spanning naar het WK wordt opgebouwd.

Bij gebrek aan drama creëren we drama, en daarbij putten we desnoods uit een ver verleden. Wie die verhalen niet kent, is onkundig van de belangen die op het spel staan. Wie onwetend is, moet de komende week naar de diverse sportoverzichten kijken: tien tegen een dat de voorbereiding voor een groot deel uit deze historische beelden zal bestaan. Wie ook dat mist, mist de essentie van het voetbal.

“Als het team als een eenheid kan opereren, iets waaraan het in de meest recente belangrijke toernooien ontbrak, kan dit wel eens het jaar worden waarin Oranje aanspraak kan gaan maken op de hoofdprijs”, analyseert Voetbal International (WK'98 Special). Hadden we dat niet geweten, hoe wisten we dan hoe belangrijk 'Frankrijk' voor ons wordt?

Wie eenmaal is ingewijd in de tempel van fictieve realiteit, kan slechts met moeite uittreden. Iedere scène, iedere aflevering eindigt met een dramatische cliffhanger, waarmee het verlangen naar de volgende episode in stand gehouden wordt. En iedere wedstrijd, ieder toernooi eindigt met een zege of nederlaag; de vraag of de zegetocht voortgezet wordt dan wel de nederlaag gewroken, is de eerste stap in de spanningsopbouw naar de volgende fase.

Mediasocioloog P. Hofstede ziet weinig goeds in deze (soap)verslaving: “Een tragisch fenomeen, dat voortkomt uit de toenemende vereenzaming en afstomping van de maatschappij.” (geciteerd in NRC Handelsblad, 6 maart 1993).

Het klinkt plausibel, maar voor de soapfan en de voetballiefhebber is dit academische kletspraat: juist de gedeelde verslaving doorbreekt de vereenzaming. Miljoenen lijden aan het syndroom! Het kijken naar, het lezen en praten over vormt een integraal onderdeel van het dagelijks leven; het motief om te kijken is vaak niet inhoudelijk (dat moet ik zien), alswel sociaal (dat moet ik gezien hebben). En deze tendens wordt nog versterkt wanneer het nationaal belang op het spel staat: even zijn we weer onderdeel van dat grotere geheel, delen we in het rituele vieren, lijden, verlangen en wachten op verlossing.

“Hij werd 'de verlosser' genoemd, mede omdat zijn initialen J.C. dezelfde zijn als die van Jezus Christus. (...) Het is inderdaad denkbaar dat hij mensen heeft verlost uit hun lijden, uit de sleur van alledag, uit de eenzaamheid en de grauwheid en de uitzichtloosheid en dat hij het verlossende antwoord heeft gegeven op de vraag waartoe het leven op aarde dient”, schreef Guus van Holland in NRC Handelsblad, 17 april 1997.

Maar natuurlijk: voor verlossing zijn verlossers nodig! Geen voetballers als fotomodel. Geen juffers zoals de gebroeders De Boer, die jammeren over het Nederlands belastingklimaat. Geen lichtbetraande ogen.

Guus Hiddink heeft het begrepen. De uitstraling van de vriendelijke straathoekwerker verandert bij het naderen van het WK in dat van een vastberaden veldheer, het stemgeluid lager, de zinnen beknopter, de ogen dieper in hun kassen. Edgar Davids begrijpt het, al zet hij z'n tanden nog wel eens in het verkeerde been. En Dennis natuurlijk, de vulkaan in het ijs. Maar verder? Stam? Bogarde en Seedorf misschien?

Daarom ontbreekt het ons aan brandend verlangen: te veel modetruitjes in de voorbeschouwing. De verlossing is nog niet nabij, de verlossers zijn nog niet waarlijk opgestaan.

Het WK is een gouden kalf dat gedurende de zomermaanden wordt opgericht om de voetballiefhebbers, ja hele naties te verheffen boven het alledaagse grauw. Het is lijden en vieren in één. Geen escapisme, maar een tijdelijke legitieme uitvergroting van hartstochten die zo weinig toepasselijk zijn in ons dagelijks leven. Wraak! Eer! Heroïek! Patriottisme! De verering van het gouden kalf als lofzang op onze onpeilbare hartstochten en verlangens. Waar de competitie het grote drama nivelleert door voorspelbaarheid en middelmatigheid, daar biedt het WK tenminste uitzicht op het Absolute. Hoewel...

Uiteindelijk zullen we moeten vaststellen dat opnieuw de verlossing uitbleef. Of dat zij kwam, maar van korte duur bleek te zijn. Wat ons telkens slechts rest is een dieper inzicht in de levensdroefheid: noch de winst, noch het verlies is van blijvende waarde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden