Verlangen naar de wilde kant

Bram van de Klundert in de Kleine Noordwaard. Hij verbleef er een week in een tent om 'de achterkant van het leven' te ontdekken.Beeld Rob Huibers

Bram van de Klundert trok zich terug in de Nederlandse 'wildernis'. Die is bijna nergens meer te vinden. Het werd een 'sublieme ervaring'.

In de winter, als de rest van Nederland is bevroren, bivakkeren hier wel duizend zilverreigers. Want de Kleine Noordwaard blijft altijd open. Doordat het water van de Nieuwe Merwede in dit stukje Biesbosch voor een eeuwige stroming zorgt, kan het ijs de voedselbronnen van de reigers niet afsluiten.

Bontbekplevieren, typische kustvogels, komen met noorderwind hier de slikplaten opzoeken. Verderop bouwt een zeearend aan zijn nest. En werkelijk overal zijn bevernesten te vinden. Door de weidsheid van het gebied, in combinatie met de verdronken griendbossen, ademt de Nederlandse Biesbosch al snel de sfeer uit van de Amazone.

Bram van de Klundert, programma-manager bij het Wereld Natuur Fonds, tuurt met zijn verrekijker naar een zingende Cetti-zanger. Dit is zijn lievelingsnatuur. Hij is niet iemand van het trilveen, van de bescherming van één vlindertje. Hij gaat voor grootschalig, dynamisch, wild, zoals de Biesbosch.

Afgelopen jaar drong hij nog veel dieper dit gebied in. Met een boot voer hij naar de Noorderplaat, en verbleef daar een week in een tent om zoals hij zelf steeds zegt, 'de achterkant van het leven te ontdekken'. Hij trok naar nog eens tien andere wildernissen. Van de Klundert sliep een week in een Mongoolse ger op de oostpunt van Schiermonnikoog, verbleef in de eendenkooi van de Weerribben, was eenzaam op het eiland Griend, proefde de dauw op Tiengemeten, zag de zonsopgang in de Oostvaardersplassen. Zijn waarnemingen en filosofische beschouwingen noteerde hij in het boek 'Expeditie Wildernis' dat volgende week uitkomt. In 1845 deed de Amerikaan Henry David Thoreau iets soortgelijks. Geconfronteerd met de industrialisatie en de grootschalige ontginning van bossen - de zalmen verdwenen uit de rivieren en de laatste lynx werd geschoten - trok Thoreau zich twee jaar terug in een hut in the middle of nowhere.

Thoreau wilde in zijn zelfgekozen wildernis en eenzaamheid zich 'een objectiever beeld van de maatschappij' vormen. In het boek 'Walden' publiceerde hij later zijn lyrische beschrijvingen van de wildernis om hem heen, en de innerlijke ervaringen die hij daarbij had.

Dat wilde Van de Klundert ook wel eens meemaken. Twee jaar lang de Nederlandse bush in, dat was wat veel van het goede. Maar op verschillende plekken een week eenzaamheid, dat kwam in de richting.

Zoals Thoreau reageerde op het verdwijnen van bossen en wilde dieren, zo is de zoektocht van Van de Klundert een reactie op de verarming van het Nederlands agrarisch cultuurlandschap waar op akkers en velden de biodiversiteit niet veel hoger is dan één: aardappels hier, Engels raaigras daar. Van de Klundert wilde natuur ervaren maar ook onderzoeken hoe het is om dagenlang in de natuur te zijn zonder enige afleiding: hij liet alle boeken thuis en de telefoon ging uit. Aan het einde van iedere week vroeg hij een gast langs te komen en sprak daarmee over de filosofische vragen die onze veranderende omgang met natuur, voedsel en dieren oproept.

"Echte wildernis, waar de hand van de mens helemaal ontbreekt, heb ik niet gevonden", zegt hij. "Maar dat wist ik ook. Vanaf de laatste ijstijd leefden er mensen in wat nu Nederland heet, en deze zetten het landschap naar hun hand. Absolute wildernis is er dus niet meer. Maar wildheid wél. En die is misschien wel veel belangrijker."

In de relatieve stilte en leegheid -- want overal is invloed van de mens te horen en te zien - raakte Van de Klundert op zijn tochten gefascineerd door de kracht van de natuur, juist omdat hij er geen grip op had. "Meer nog dan door de kunst, raakt de mens geraakt door de schoonheid van natuur. We zijn betoverd door de kleuren van de ondergaande zon, juist omdat we die niet kunnen sturen. Geheel autonoom bepaalt zij haar kleur. Om het moment dat de mens zou kunnen beslissen dat de zon een tikkeltje rozer zou moeten, is deze betovering verdwenen. Juist omdat we haar niet kúnnen beïnvloeden, trekt de schoonheid van de zon zo zeer. We ervaren als mens het sublieme."

Het 'sublieme', zei filosoof Immanuel Kant ooit, verschijnt op twee manieren. In de ervaring van het mathematische en in de ervaring van het dynamische. Bij het eerste gaat het bijvoorbeeld om de oneindigheid van het heelal. Het tweede betreft krachten in de natuur zoals stormen die subliem zijn zolang ze geen bedreiging vormen.

Van de Klundert ontdekte dat de natuur nog een derde vorm van het sublieme kent: de ervaring van de vitaliteit van het leven zelf. "Regelmatig had ik het gevoel dat ik aan de achterkant van Nederland een stille wereld voor mezelf had, die ik deelde met allerlei ongezien leven. En ik mocht zelf onderdeel zijn van dat leven. Geen wonder overigens dat Kant deze vorm van het sublieme over het hoofd zag. Hij kwam immers zijn dorp niet uit en liep altijd hetzelfde rondje!"

Vooral op de Wadden, maar ook in de Biesbosch, ervoer Van de Klundert die dynamiek. Hier ademt de natuur in en uit, door eb en vloed. De rivieren en de wind hebben hun eigen spel, waarop de planten en dieren weer reageren. Die oerkracht, het sublieme, is hier voelbaar. "Op plekken waar we even de teugels vieren, ontstaan opnieuw autonome processen, is ruimte voor verwondering. Waar we ruimte geven, zoals in de uiterwaarden is gebeurd, explodeert de biodiversiteit. Ook voor natuurbeschermers is het vaak lastig om terughoudend te zijn. In hun ijver om het schijnbaar kwetsbare te beschermen, geven ze te weinig ruimte aan de kracht van dynamiek."

Veel Nederlanders die in verstedelijkt gebied leven, hebben volgens Van de Klundert verlangen naar wilde plekken. De wilde uiterwaarden bij Nijmegen zijn ongekend populair omdat je er van alles mag en eindeloos wordt verrast. Zoals de industrialisatie de romantische landschapstuin populair maakte, zo roept ons overgereguleerde leven om verrassing en verwondering die wildernis biedt. "De ervaring onderdeel te zijn van de natuur kan op veel manieren een stimulans krijgen. We missen de rituelen en jaarfeesten van vroeger, de natuur kan daar een rol gaan spelen. Stadslandbouw en volkstuinen zijn niet van wezenlijke belang voor voedselproductie, maar zijn wel van groot belang omdat ze in een geïndustrialiseerde samenleving de relatie tussen mens en natuur versterken. We zijn tegen wil en dank directeur van een dierentuin geworden, maar we willen het liefst de natuur als autonoom zien, we willen wilde dieren zien. De wildernis kan het stadspark van de eenentwintigste eeuw worden, de laatste plek waar de geur van vrijheid nog hangt."

Daarom is het ook zo belangrijk dat die plekken een publiek karakter hebben. Van de Klundert, die bij het Wereld Natuur Fonds zich vooral bezighoudt met binnenlands beleid, heeft ook wel een idee hoe meer Nederlanders die 'wildheid' kunnen ervaren. "De Millingerwaard is een voorbeeld van een wild gebied pal naast de stad. Als we onze grote natuurgebieden met elkaar verbinden en nog eens 10 procent groter maken, dan ontstaan er mogelijkheden voor gebieden van allure. Haal wat grote paden weg en laat sporen ontstaan door het gebruik van liefhebbers van wildheid. "

Als het aan Van de Klundert ligt, ontstaan in deze vorm wildernis-tracks, en die zou je meerdaags kunnen maken als er onderweg primitieve overnachtingsplekken worden ingericht, net als de hutten in de bergen. "Dat zou ik een heel mooi cadeau aan Nederland vinden."

Lezen over wildernis

Expeditie Wildernis, door Bram van de Klundert. Uitgeverij Landwerk. € 19,95.

Verborgen wildernis, Kester Freriks. Uitgeverij Athenaeum, € 29,95.

De laatste wildernis, Robert Macfarlane. Uitgeverij De Bezige Bij, € 19,90.

Het bedwongen bos, Dik van der Meulen. Uitgeverij Boom, € 24,50.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden