Verlangen is opwindender dan de daad

De publieke omroep mag ’Deep Throat’ vertonen. Maar is deze pornografische film wel het beste voorbeeld van een erotische film? „Juist films waarin de hoofdrolspelers geen fysiek contact hebben, zijn het meest erotiserend.”

Op 23 februari hoeft de kijker voor porno slechts de televisie aan te zetten, als BNN en de VPRO de film ’Deep Throat’ draaien als afsluiter van een thema-avond over pornografie op tv. Het doorbreken van een taboe prikkelt de nieuwsgierigheid, zullen de omroepen vast hebben gedacht, maar zo staat de uitkomst van het debat van die avond eigenlijk ook al vast.

Toch hoef je geen lid van de ChristenUnie te zijn om deze uitkomst aan de kaak te stellen. „Ik vind het helemaal niet raar of slecht, maar juist belangrijk en interessant om een discussieavond over porno te houden. Er valt heel veel te zeggen over de pornoficatie van de maatschappij”, zegt Sanderijn van der Doef die als psycholoog en seksuoloog vele voorlichtingsboeken over seksualiteit schreef voor kinderen, pubers en volwassenen. „Toch begrijp ik niet waarom je dat zou moeten afsluiten met een pornofilm. Zo leuk vind ik het namelijk niet om verplicht naar porno te kijken. Op de een of andere manier voel ik me daartoe nu toch verplicht.”

Het vaak gebruikte argument –’Je kunt de televisie toch uitzetten’ –, kreeg Van der Doef ook vaak te horen in de tweede helft van de jaren negentig, toen Menno Büch de Nederlandse maatschappij tartte met zijn programma ’Sex voor de Büch’. Toentertijd leken programmamakers de opvatting te hebben dat het traditionele doodzwijgen van seks het best kon worden gepareerd met een overreactie: seks zo expliciet op het scherm brengen dat het taboe in één keer geslecht zou zijn. Maar in de eerste plaats gebeurde dat niet, in de tweede plaats bedoelden Van der Doef en haar gelijkgestemden iets heel anders met hun pleidooi tegen het doodzwijgen van seks.

„Mijn boodschap is niet: seks is zo gewoon dat je het gewoon kunt laten zien”, zegt Van der Doef. „Ik wil mensen duidelijk maken dat seksualiteit een onderdeel is van ieders leven, dat het doodzwijgen of het verbieden ervan niets oplost en mensen juist het gevoel kan geven dat het slecht is. Dat is wat anders dan er expliciet en open mee koketteren. Ik hoef niet te weten hoe anderen het doen. Als ik goeie seks wil zien in een film kies ik liever iets anders.”

Het is opmerkelijk dat het taboe in de film- en televisiewereld nog helemaal niet is geslecht. ’Deep Throat’ is al jaren verkrijgbaar op dvd, maar tot nu toe onttrok de film zich nog aan de waarneming van het grote publiek. Ed Tan, die aan de Universiteit van Amsterdam de leerstoel media-entertainment bekleedt, heeft ’m zoals velen nooit gezien. „Wij vonden die film te Amerikaans en verzetten ons daartegen”, zegt hij lachend. Maar als hij nu op tv komt, neemt hij de film op voor zijn verzameling klassiekers.

Het lijkt illustratief voor de stand van de porno in de cinema. Anders dan sommigen in de jaren negentig voorspelden, is en blijft er een nog slechts moeilijk te benoemen grens tussen wat je ’zomaar’ op televisie kan uitzenden en wat niet. Heel kort gezegd: borsten en billen zijn geaccepteerd, een erectie nog absoluut niet. En hoezeer porno ook wijdverspreid is en voor het grijpen ligt, de consument moet nog altijd iets ’extra’s’ doen om eraan te komen.

’Deep Throat’ uitzenden via de publieke omroep lijkt zo bezien een element van visuele aanranding in zich te dragen. Zoals Van der Doef zich nu bijna verplicht voelt om ernaar te gaan kijken, zo worden ook ouders steeds vaker gedwongen om het met hun kinderen te hebben over de expliciete beelden van seks die ze al op vroege leeftijd worden voorgeschoteld. „Je moét daar als ouder wel iets mee doen”, zegt Van der Doef, „namelijk de context schetsen, praten over intimiteit en liefde. Porno is die begrippen vreemd. Dat vind ik op zichzelf niet zo erg, maar dat maakt porno niet tot dat wat je kinderen in eerste instantie zou willen meegeven. Dan krijgen ze een vertekend beeld.”

Waar intimiteit en liefde in de film tot uitdrukking komen, wordt het een heel ander verhaal. „Een scène die ik persoonlijk bijzonder vindt, is die in de film ’Don’t look now’, met Donald Sutherland en Julie Christie”, zegt Van der Doef. „Die scène is niet pornografisch, maar wel heel indringend, teder en liefdevol. En hoe komt dat? Omdat ze tijdens de opnamen van de film daadwerkelijk verliefd op elkaar werden.”

Dat is niet alleen een ’vrouwending’. Ook hoogleraar Ed Tan is gevoelig voor de eerder subtiele verwijzingen naar seks in films. „Neem ’Lost in translation’ van Sofia Coppola“, zegt hij. „Daarin zie je een ongelooflijke vorm van erotiek. Daar is geen ander woord voor. Twee mensen hebben een diep contact zonder elkaar maar aan te raken. Er is een intimiteit die hoort bij seks. Het is als een omgekeerde onenightstand, want ze hebben niet de seks, maar wel de intimiteit. De toeschouwer zelf heeft een erotische band met alle twee. Je kunt niet anders dan houden van deze mensen, om hun uitstraling en hun lichamen.”

Tan noemt ook ’O Amor natural’ van Heddy Honigmann. „In deze film lezen oudere Brazilianen liefdespoëzie voor. Je ziet dat ze geraakt worden door de intimiteit. Dat is heel mooi en liefdevol gefilmd. Het was baanbrekend omdat het liet zien wat ouderen hebben met erotiek.” Overigens zijn er ook films die wél expliciete seks tonen die volgens Tan ’baanbrekend’ zijn, en dus hetzelfde predikaat verdienen dat BNN en de VPRO aan ’Deep Throat’ geven. „In ’Irréversible’ van Gaspar Noé komt een verkrachtingsscène voor die een kwartier duurt. Het is het schokkendste voorbeeld van gewelddadige seks in een film dat ik ken. Je kunt de film zien als kritiek op de gladde manier waarop verkrachting soms in beeld wordt gebracht. Alles wat lekker en mooi kan zijn aan seks, is hier heel erg. Het is bijna traumatiserend om naar te kijken, maar toch vind ik het een waardevolle film.”

Er zijn andere voorbeelden te noemen, zegt Tan. „’Turks fruit’ en ’Blue movie’ zijn in de filmgeschiedenis ook als mijlpaal te beschouwen. Of neem ’Stille kracht’, de tv-serie waarin Pleuni Touw bloot onder de douche stond. Dat was erg sensationeel, maar dat vind ik niet zo interessant. Mijn indruk is dat het veel uitmaakt of het is gefilmd door een man of een vrouw. Mijn laatste twee voorbeelden hadden niet door een man kunnen worden gemaakt.”

Daar zit ’m een elementair verschil tussen een pornofilm en andere films. „In de publieksfilm gaat het meer over verlangen dan over de daad op zich”, zegt Jann Ruyters, filmrecensent van onder meer Trouw. „Er kan best heftige seks inzitten, maar die is opwindend omdat je als kijker ook het verlangen hebt meegekregen, omdat je begrijpt waarom die twee mensen het nu met elkaar doen.” Afgelopen week ervoer zij nog persoonlijk de lastig te duiden grens waarover een seksscène gênant wordt. „Ik bekeek maandag in de bioscoop een film met mijn broer, die ik onderweg toevallig was tegengekomen. Toen daarin een hevige seksscène werd vertoond, was ik me er ineens enorm van bewust dat ik naast mijn broer zat.”

Als Ruyters nadenkt over de vraag wat voor filmscènes ze wél mooi vindt, komt ze vaak uit bij films met een homo-erotisch thema. „Die kunnen zo erotisch zijn, omdat het verlangen naar de man de stuwende kracht is. Bijvoorbeeld ’Un chant d’amour’ van Jean Genet – een film uit 1950 die afgelopen week op het filmfestival te zien was – die zich afspeelt in een gevangenis in de jaren vijftig en waarin mannen seks hebben en masturberen. Ik denk ook aan ’Beau Travail’ van Claire Denis, over een huurlingenleger in Afrika met een sergeant die geobsedeerd raakt door een – inderdaad heel knappe – soldaat. Uiteindelijk gebeurt er helemaal niks, maar de spanning is te snijden. Ook ’Lady Chatterly’ van Pascalle Ferran vind ik een mooi voorbeeld. Je kruipt als kijker echt ín die vrouw, je ontdekt haar verlangen. De film ’Intimacy’ is ook een voorbeeld van hoe seks echt is: zweet, huid en honger.”

Deze films lijken zich niet alleen door de aandacht voor liefde en intimiteit van ’Deep Throat’ te onderscheiden, maar ook door het feit dat vrouwen er niet ondergeschikt in worden gemaakt. Dat is ook de reden waarom Roel van Duijn – icoon van de vrije jaren zeventig en nu expert op het gebied van liefdesverdriet – geen voorstander is van het uitzenden van ’Deep Throat’. „Ik ben er ook geen tegenstander van, daarvoor vind ik de vrijheid van meningsuiting weer te belangrijk. Maar deze film gaat over een vrouw met een clitoris in haar keel, waardoor ze orgasmes krijgt van fellatio. In werkelijkheid kan daar uitsluitend een mannenorgasme van komen. Er is geen ’wederzijdsheid’, de vrouw wordt aan de man onderworpen. In een goede liefdesrelatie hebben beide partners bevrediging. Daarom vind ik het een beetje een viezige film.”

De al overleden hoofdrolspeelster van ’Deep Throat’ – Linda Boreman, alias Linda Marchiano, alias Linda Lovelace – heeft later jarenlang als anti-pornoactivist betoogd dat ze bij de opnamen werd misbruikt en verkracht. Dat hielp tegenstanders van het uitzenden van ’Deep Throat’ aan een belangrijk argument. Het zou ’Deep Throat’ nóg meer omstreden maken, namelijk als snuff movie. Maar ook zonder een antwoord op de vraag of Linda al of niet werd misbruikt, zou de film uitzenden baanbrekend zijn. Omdat er voor het eerst echte porno op de publieke tv is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden