'Verkrachte vrouwen richten zich tot mij'

Het Internationale Strafhof (ICC) in Den Haag heeft zaken tegen 27 verdachten in zeven conflicten. Wat komt er kijken bij de vervolging van politici en krijgsheren? Trouw verbleef een half jaar in de wandelgangen van het ICC. Deel 7: de opmars van vrouwelijke rechters.

In Nederland zijn de discussies over camera's in de rechtszaal in volle gang, maar voor rechters van het internationaal strafhof zijn die camera's dagelijkse realiteit. "Het was wel wennen, in het begin", vertelt rechter Sylvia Steiner. Ook omdat de camerabeelden toen nog op een computerscherm op haar bureau verschenen en het kon gebeuren dat ze opeens naar zichzelf zat te kijken. Tot haar opluchting is dat veranderd. Dat scherm is nu voor e-mails. De camerabeelden, die zo gewoon zijn geworden, gaan via uitzendingen op de website van het strafhof de hele wereld over.

Voor toeschouwers is het niet altijd even zichtbaar. Maar het is voor rechters van het strafhof tijdens zittingen flink multi-tasken. Ze voeren de regie, volgen de verhoren, nemen besluiten over interrupties, vragen mensen om langzamer te spreken zodat de tolken hun woorden kunnen vertalen, houden de toestand van de getuige in de gaten en communiceren met de griffie. Op computerschermen houden ze de transcripties bij. In een constante stroom e-mails geven ze aanwijzingen over uiteenlopende kwesties, zoals over zaken die vertrouwelijk dienen te blijven en uit de openbare verslagen en internetuitzendingen gehouden moeten worden.

Het is het einde van de middag. De zitting is voorbij. Sylvia Steiner (1953) is gekleed in een lang vest en een zwarte pantalon. Haar donkerblauwe toga hangt over de stoel in haar werkkamer. Op elk denkbaar plekje staan foto's van familieleden. De boekenkasten zijn gevuld. Op haar bureau liggen stapels papier.

Het is altijd druk. Steiner is de voorzittende rechter in het proces tegen de Congolese krijgsheer/politicus/zakenman Jean-Pierre Bemba Gombo. Ze valt op door haar vriendelijke en doortastende stijl. Zelfs de aanhangers van Bemba hebben respect voor haar. Ze is ook rechter bij de Kamer van Vooronderzoek I die bijvoorbeeld de zaak tegen de Libische leider Kadafi en zijn zoon onderzocht. "Het is non-stop", zegt ze. "In de pauzes en na de zitting zijn er altijd discussies over juridische zaken, vertalingen en kwesties als de veiligheid van getuigen." Werken op zaterdag en tot 's avonds laat is geen uitzondering. "Ik ben een rechter die weinig delegeert. Sommigen noemen mij wel eens control freak. Maar ik wil gewoon exact weten wat er speelt zodat ik de juiste besluiten kan nemen."

In de zaak-Bemba wordt Steiner geflankeerd door twee rechters. Samen vormen ze een afspiegeling van de werelddelen. Steiner is Braziliaans en deels van Europese afkomst. Joyce Aluoch komt uit Kenia, en Kuniko Ozaki is Japanse. Ze zijn ook nog eens alle drie vrouw, als teken dat het emancipatieproces ook de hoogste posities in het internationaal strafrecht heeft bereikt. Bij het strafhof zijn momenteel elf van de achttien rechters vrouw - een verhouding die bij de volgende termijn verandert. De opmars van vrouwen weerspiegelt hun daadkracht, stelt Steiner. "Ik wil niet seksistisch zijn. Maar vrouwen organiseren hun werk meestal beter. Ze zijn vaak sneller en productiever. Ik heb het overigens niet over het strafhof. Maar in Brazilië geldt zeker dat als vrouwen een hoge positie hebben, ze er ook volledig voor gaan."

Bij het strafhof is het vanwege de aard van de misdrijven extra belangrijk te zorgen voor voldoende vrouwelijke rechters. "Afrikaanse vrouwen die getuigen over verkrachtingen en andere vernederingen, zijn zo vol schaamte en getraumatiseerd, dat ze zich doorgaans alleen op mij richten. Of ze kijken naar beneden. Maar nooit naar een man", zegt Steiner. "Ze doen alsof er niemand anders in de rechtszaal zit. Geen aanklager, geen verdediging, geen verdachte." Het raakt Steiner altijd diep. "Het is niet zo dat je, omdat je rechter bent, opeens beschermd bent tegen de pijn die iemand heeft. We zijn altijd geschokt. Maar ik kan het wel scheiden. Ik kan meeleven met de persoon, maar laat mijn oordeel er niet door beïnvloeden. Anders kan ik geen rechter zijn."

Steiner was advocaat, dertien jaar aanklager en negen jaar rechter. Haar hele carrière was ze lid van de mensenrechtenbeweging, terwijl Brazilië de overgang van militaire dictatuur naar democratie maakte. "Marteling was lange tijd geïnstitutionaliseerd. Overheidsfunctionarissen pasten foltering stelselmatig toe. Ook bij gewone mensen die gearresteerd waren." Steiner zette zich in voor de bestrijding van marteling. Conservatieve rechters keurden haar acties af. "Hemeltjelief, toen ik mensenrechtenverdragen in mijn besluiten begon toe te passen. Ik had collega's die zeiden: dit is geen wet. Maar inmiddels accepteren de rechtbanken geen verklaringen die door marteling zijn verkregen. Het hooggerechtshof heeft al mijn besluiten goedgekeurd. Ik ben trots op mijn mensenrechtenactivisme. Het maakte me tot een betere rechter in mijn land."

Het was nooit bij haar opgekomen om rechter bij het internationaal strafhof te worden. "Ik dacht dat dit soort instituten voor vip's waren", zegt ze. Tot de Braziliaanse vereniging van vrouwelijke rechters haar naam op de lijst zette. "Het kwam totaal onverwacht. Ik was zelfs terughoudend in het begin. Ik had het naar mijn zin bij mijn rechtbank. Ik wilde mijn familie, vooral mijn twee zoons en mijn moeder, niet achterlaten." Tot meer organisaties haar voordroegen. Zelf besloot ze er pas echt voor te gaan, toen een minister zich tegen haar kandidatuur verzette. "Toen werd ik gekozen. Dat betekende een enorme verandering in mijn leven."

Steiner vertrok in haar eentje, als gescheiden vrouw, naar Den Haag. Europa kende ze alleen van toeristische trips. "Ik was onzeker. Het was een nieuw instituut en een nieuw terrein. Het was een zware baan. Ik studeerde en werkte tien uur per dag om het systeem te begrijpen." Ook moest ze wennen aan de verschillende culturen. Ze herinnert zich nog hoe ze een Engelse medewerkster die een zware klus had geklaard, wilde omhelzen. "De vrouw hield haar armen stijf tegen het lichaam. Alsof ze bevroor. Nu begrijp ik dat sommige Europeanen moeite hebben met fysiek contact. Ik hou inmiddels meer afstand."

Haar eerste jaar was 'een uitdaging'. In Brazilië had Steiner een intensief sociaal leven. Met collega's ging ze in het weekeinde uit. Het is rustiger nu. "Sinds ik in Den Haag ben, lees ik tien keer meer. Meestal twee boeken tegelijk. Ik ben dol op films. Ik heb een enorme hoeveelheid dvd's en ik ga naar de bioscoop. Ik reis en ga uit eten." Ze kan zich vrij bewegen. "We hebben nooit veiligheidsproblemen gehad." Voor haar plezier volgde ze een cursus Nederlandse taal, tot het niet meer te combineren was met de rechtszaken. Haar moeilijkste privémomenten waren toen haar eerste kleinkind prematuur werd geboren en haar moeder op sterven lag. Als rechter kan ze niet zomaar uit een proces weglopen.

In maart zit haar termijn erop. Maar Steiner blijft aan tot einde van de rechtszaak tegen Bemba. Het proces ging in november 2010 van start, en zal minstens twee jaar duren. De Congolese krijgsheer wordt verantwoordelijk gehouden voor oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid wegens de vermeende verkrachtingen, moorden en plunderingen die zijn milities in 2002 en 2003 in buurland Centraal Afrikaanse Republiek begingen. Zelf is Steiner nooit in het land geweest, maar na tientallen getuigenverklaringen en het bestuderen van boeken en documenten, zou ze er blindelings de weg weten.

Ze hecht aan tempo. "We hebben iemand in de gevangenis, die recht heeft op een eerlijk proces waar vaart in zit." De rechters houden, met behulp van hun medewerkers, alle getuigenverklaringen, rapporten en documenten bij om straks tot hun eindoordeel te komen.

"Het is zeer complex", stelt Steiner. Getuigen spreken soms elkaar, of zelfs zichzelf, tegen. Herinneringen hoeven niet altijd even accuraat te zijn. "Het is normaal. Het is menselijk. Maar als er tegenstrijdigheden zijn, moeten we in het voordeel van de beklaagde besluiten." De rechters mogen Bemba alleen schuldig verklaren als 'buiten redelijke twijfel' vaststaat dat hij als bevelhebber verantwoordelijk is voor de gepleegde misdaden.

Het belangrijkste van het strafhof, is de 'afschrikkende werking', vindt Steiner. "We geven als boodschap af dat de zwaarste internationale misdrijven niet onbestraft blijven. Ik heb niet de illusie dat we dit geweld helemaal kunnen stoppen. Maar wellicht zullen mensen wel twee maal nadenken voor ze aan deze misdrijven meedoen."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden