Verkracht in de rechtszaal

Bijna stuk voor stuk zijn het getapte jongens, geweld hebben zij toch niet nodig om aan hun gerief te komen?

Student Jordan Johnson ging op een avond in februari 2012 op de campus van zijn universiteit naar de kamer van zijn studiegenote Cecilia Washburn om samen naar een film te kijken. Het kwam tot een vrijpartij, althans, dat is de lezing van Johnson. Nee, zegt Washburn, het was geen vrijwillige seks, het was een verkrachting. Ze hadden op bed wat liggen friemelen, maar op een gegeven moment had ze duidelijk gezegd: "Nee, vanavond niet." Toch was Jordan doorgegaan.

De Universiteit van Montana, een staat in het noordwesten van de Verenigde Staten, deed een intern onderzoek en koos de kant van Washburn; Johnson moest de instelling verlaten. Intussen had de studente, na enige aarzeling, ook aangifte bij de politie gedaan. De weggestuurde student moest zich dus ook voor de rechtbank verantwoorden. Na een zitting van enkele dagen sprak de jury unaniem uit dat Johnson onschuldig was. Uiteindelijk werd hij evenmin van de universiteit verwijderd, hij ging helemaal vrijuit.

De zaak Washburn versus Johnson komt uitvoerig aan bod in het verontrustende boek 'Missoula' van de Amerikaanse journalist Jon Krakauer - Missoula is het stadje in Montana waar de campus van de universiteit ligt. Daarnaast beschrijft hij nog vier andere verkrachtingen op dezelfde campus, ruwweg in dezelfde periode, begin van dit decennium. In sommige gevallen is het wel tot een veroordeling gekomen, in één zaak is de verdachte (een buitenlander) gevlucht.

De golf van verkrachtingen leidde tot veel ophef. Kranten als The New York Times en The Wall Street Journal wijdden er lange artikelen aan. Missoula, een plaats van nog geen 70.000 inwoners, kreeg zelfs de bijnaam 'verkrachtingshoofdstad van Amerika'. Dat is onzin, aldus Krakauer. Uit onderzoek blijkt dat seksueel geweld jegens vrouwen in alle universiteitssteden in de VS op grote schaal voorkomt. Dat mag een troost zijn voor Missoula, het is zorgwekkend voor het land. "Verkrachting, zo blijkt, komt overal in de Verenigde Staten afgrijselijk vaak voor", concludeert de auteur.

Volgens sommige cijfers zou bijna een op de vijf Amerikaanse vrouwen ooit in haar leven zijn verkracht. Dat wordt overigens betwist: andere onderzoeken komen op lagere percentages. De ervaring leert dat de dader vaker een bekende van de vrouw is dan een onbekende.

Krakauer raakte in het onderwerp geïnteresseerd nadat hij van een goede vriendin had gehoord dat ze als vijftienjarige was verkracht, door een bekende. Hij zag met eigen ogen hoe verschrikkelijk ze daaronder leed, jarenlang.

Het boek dat hij over Missoula heeft geschreven is confronterend en kreeg een klein jaar geleden een wisselende ontvangst in Amerika. De auteur is dat wel gewend. Hij publiceerde controversiële boeken over de mormonen, en over bergbeklimmen - Krakauer heeft zelf menige top bedwongen. Van zijn hand verscheen ook 'Into the Wild' (verfilmd door Sean Penn!) over een man die in Alaska gaat wonen.

Krakauer beschrijft de verkrachtingszaken in Missoula tot in detail. Dat levert soms ongemakkelijke passages op, de auteur waarschuwt de lezer in zijn voorwoord met nadruk. Maar hij wil laten zien dat er sprake is van een stramien, zeker in de rechtszaken en de aanloop daarvan. Alle denkbare clichés en vooroordelen komen dan langs. De verdachten houden politie en rechters voor dat er van gedwongen seks geen sprake is geweest. Bijna stuk voor stuk zijn het getapte jongens die veelal in het succesvolle footballteam van de universiteit spelen (de Grizzlies) en die bij de studentes zeer populair zijn. Met andere woorden: geweld hebben zij niet nodig om aan hun gerief te komen. Hadden de slachtoffers misschien spijt van de seks, wroeging jegens hun vaste vriend, en waren ze daarom naar de politie gestapt om aangifte te doen terwijl ze heel goed wisten dat er niets onoorbaars was gebeurd?

Vooral in de rechtszaak tegen Jordan Johnson komen al die elementen aan de orde. Opmerkelijk is de rol van Kirsten Pabst, een van zijn advocaten, die geen argument schuwt om de geloofwaardigheid van Washburn te ondergraven. Tot kort voor de rechtszaak was Pabst nog officier van justitie, en in die hoedanigheid had ze bij de vrouwenbeweging een slechte reputatie opgebouwd want ze was bij aangiftes van verkrachting eerder geneigd de verdachte te geloven dan het slachtoffer. Jon Krakauer is snoeihard over haar. Pabst is overigens weer officier van justitie. Ze heeft woedend gereageerd op de publicatie van het boek. Volgens haar staat het bol van de fouten en is het sterk eenzijdig. In dat oordeel staat ze niet alleen.

Nu is het inderdaad waar dat Krakauer de kant van de vrouwelijke slachtoffers kiest, en dat doet hij niet zonder reden. Zij zijn in de processen bijna altijd de zwakke partij, het is buitengewoon moeilijk verkrachting te bewijzen, het is hun woord tegen dat van de daders. En die gaan bij twijfel vrijuit. Om zichzelf die pijn en vernedering te besparen, zien veel slachtoffers van seksueel geweld af van aangifte.

Specifiek voor Amerika is de juryrechtspraak, en die kan in verkrachtingszaken heel makkelijk in het nadeel van vrouwen uitpakken, zeker als de aangeklaagde partij dure advocaten inhuurt die zonder enig schaamtegevoel de frontale aanval kiezen. Krakauer legt uitvoerig uit hoe het Amerikaanse rechtssysteem werkt. In de rechtszaal mag je agressief debatteren, je mag de feiten selectief presenteren, psychologische oorlogsvoering is zelfs toegestaan, dat wordt gezien als de beste manier om achter de waarheid te komen. Maar het gevolg is dat de advocaat met de grootste bek het proces domineert en de jury intimideert, en dat gaat juist ten koste van de waarheid.

Op het juridische punt schiet de Nederlandse vertaling af en toe tekort. Begrippen uit het Amerikaanse strafrecht krijgen soms een merkwaardige omschrijving. Het is ook lastig. Zo bestaan er in de VS verschillende definities van verkrachting die van staat tot staat uiteen kunnen lopen. Maar de Nederlandse lezers zouden wel wat meer uitleg kunnen gebruiken, het betoog van Krakauer is soms moeilijk te volgen.

Maar de boodschap is duidelijk. Op de laatste bladzijden van zijn per saldo toch indrukwekkende boek roept Krakauer vrouwen met klem op seksueel geweld te rapporteren. Want door te zwijgen, spelen zij verkrachters in de kaart. Terwijl ze door naar buiten te treden andere slachtoffers aanmoedigen ook hun relaas te doen.

Jon Krakauer: Missoula. Verkrachting en het rechtssysteem in een universiteitsstad. (Missoula) Vert. Marion Drolsbach en Janet Limonard. Prometheus; 416 blz. euro 24,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden