Verknocht aan hun Drentse cel

Langgestraften in Veenhuizen moeten plaats maken voor Noorse gevangenen. Maar ze willen niet weg en stappen naar de rechter. Wie bepaalt waar een gevangene vastzit?

Ze hebben kippen en een tuin. Ze koken en eten samen. En vanuit het raam zien ze soms een hert of een ree, in plaats van de hele dag te moeten staren naar een blinde gevangenismuur. Het zijn verworvenheden waar de gevangenen van afdeling K. van de penitentiaire inrichting Norgerhaven in het Drentse Veenhuizen voor moesten knokken en die ze nu weer dreigen kwijt te raken. Justitie gaat alle 242 cellen van het complex verhuren aan Noorwegen; de gedetineerden die er nu zitten worden overgeplaatst, dus ook de 24 mannen van afdeling K. die nog maar net een jaar als zodanig bestaat.

Zeventien gevangenen, onder wie vier met levenslang, vragen de rechtbank in Den Haag vrijdag in een kort geding om een verbod van het verhuren van afdeling K. aan de Noren. "Die mensen is allemaal beloofd dat ze de rest van hun detentie in Norgerhaven zouden mogen blijven", aldus een van de advocaten Judith Serrarens.

Afdeling K. Zomaar een letter van het alfabet, het betekent verder niks bijzonders, alle afdelingen in Norgerhaven dragen letters. Maar K. is niet zomaar een afdeling. Het is de eerste vrucht van beleid om levenslang gestraften achter slot en grendel humaner te behandelen. In oktober 2009 kondigden de toenmalige staatssecretaris van justitie Albayrak en minister Hirsch Ballin aangepast beleid voor de levenslangers aan. Nederland telde op dat moment 28 onherroepelijk veroordeelden (nu opgelopen tot 34 in de gevangenis en 3 in de tbs). Vanuit de maatschappij klonk de roep om deze mannen, die nooit meer vrij zouden komen, tenminste waardig te behandelen.

Een thuisplek

Het idee ontstond de levenslangers te concentreren, ook de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming raadde dat aan. De gevangenen zouden mogelijkheden krijgen voor hobby, werk, sport en onderwijs. De celruimte moest een thuisplek kunnen worden en er zou, binnen de grenzen van het mogelijke, meer zelfstandigheid en verantwoordelijkheid komen.

Drie centra werden aangewezen voor de opvang van levenslang gestraften: de penitentiaire inrichtingen in Krimpen aan den IJssel, in Vught en Norgerhaven, een van de twee gevangenissen in het Drentse Veenhuizen. In Krimpen aan den IJssel en Vught kwam niks van de grond. Maar Norgerhaven begon in oktober 2013 afdeling K.

Vier levenslangers kozen voor Drenthe, sceptisch als ze waren over de noviteit waren het er niet veel. De overige 24 cellen werden gevuld met langer-dan-tien-jaar-gestraften en vervolgens ook met korter gestraften.

"Op den duur zouden er meer levenslangers kunnen komen. Wat daar is bereikt, is echt heel bijzonder", zegt Wiene van Hattum, voorzitter van het Forum Levenslang dat zich inzet voor een humanere invulling van die straf. Maandag was de Groningse strafrechtjuriste nog op afdeling K., om de zeventien procederende gedetineerden bij te staan. "De mannen zijn zeer bedrukt. Ze hebben er veel van zich zelf ingestoken, ze voelen zich bedonderd." Het Forum Levenslang heeft bij staatssecretaris Fred Teeven (VVD, veiligheid en justitie) aangedrongen niet te tornen aan afdeling K.

Beloftes

Hans Waldeck is ook Forumlid en voorzitter van de raad van toezicht van Norgerhaven. Waldeck werkte jarenlang als huisarts in gevangenissen. Hij zegt dat de politiek nooit echt moeite heeft willen doen om het iets makkelijker te maken voor de levenslang gestraften. "Er zijn allerlei beloftes gedaan die niet zijn nagekomen. Er was beloofd dat er een afdeling klaar zou staan in Veenhuizen. Maar er was niks klaar. Er was ze ruimere mogelijkheden beloofd om contacten te hebben met de buitenwereld. Skypen, internetten. En ze mochten wat meer op cel hebben dan anderen, kleding bijvoorbeeld. Het was er allemaal niet."

Toen in maart vorig jaar in Nederlandse gevangenissen andere regels gingen gelden - het zogeheten stoplichtprogramma dat bij goed gedrag meer rechten opleverde - kregen de levenslangers tot hun ontsteltenis een folder in handen gedrukt over activiteiten gericht op terugkeer in de samenleving.

De gedetineerden vroegen om fatsoenlijke matrassen, en om schemerlampjes in plaats van steeds die felle lampen. En gaandeweg werd afdeling K. een soort van thuis. "Met iets van een gezinsleven, al klinkt dat misschien gek", aldus Waldeck. De mannen, de gevangenisdirectie en het personeel zetten er samen de schouders onder. Waldeck: "Qua sfeer is daar iets unieks gebeurd. In deze tijd! Gevangenen wordt nooit iets gevraagd. Ik moet nog zien dat ze dat elders ook zo krijgen. In het begin heb ik getwijfeld maar Norgerhaven heeft echt iets gepresteerd."

Personeel

Woordvoerder Lodewijk Hekking van het ministerie van veiligheid en justitie wijst op de waarde van de deal met de Noren. Nederland heeft cellen over, Noorwegen komt tekort. Door een hele gevangenis te verhuren, kan het personeel daar (240 fte) blijven. Wat er met de 17 K'ers gaat gebeuren, weet Hekking niet. Volgens hem is er voor dergelijke zwaar gestraften ook nooit een speciaal regime afgesproken.

Staatssecretaris Teeven zei zelf vorige week op een VVD-bijeenkomst in Veenhuizen over het naderende kort geding: "Dat gaan ze verliezen. Gevangenen bepalen niet zelf waar ze gevangen zitten."

De vijf jaar geleden aangekondigde speciale, meer mensvriendelijke aanpak voor levenslangers herinnerde Teeven zich nog wel. Volgens hem worden de eerder aangewezen penitentiaire inrichtingen in Krimpen aan den IJssel en Vught nu onderzocht op geschiktheid voor concentratie. "We houden wel rekening met de belangen van mensen, maar het is niet zo dat mensen zelf uitmaken waar zij gedetineerd zijn in Nederland. Dat maakt de overheid uit."

Advocaat Judith Serrarens eist namens haar cliënten ook dat die in elk geval bij elkaar mogen blijven. Ze laat weten dat er, op verzoek van de staatssecretaris, gesproken wordt met gevangenis Zuyder Bos in Heerhugowaard. "Maar ik vind niet dat we akkoord moeten gaan met vage beloftes. Er moeten garanties zijn dat de omstandigheden blijven zoals ze nu zijn. Qua gebouw is Zuyder Bos in elk geval een aderlating. Norgerhaven ligt bijvoorbeeld veel mooier. De tuin die ze nu hebben, zullen ze in Zuyder Bos niet krijgen."

Deal met de Noren

Over twee weken, op 2 maart, tekenen Noorwegen en Nederland in Veenhuizen een overeenkomst. Daarin staat dat het 242 cellen tellende complex Norgerhaven - dat samen met gevangenis en huis van bewaring Esserheem de Penitentiaire Inrichting Veenhuizen vormt - te verhuren aan Noorwegen. Beide parlementen moeten daarna nog instemmen met het verdrag, maar dat lijkt een formaliteit. De overeenkomst geldt voor drie jaar, met een optie voor nog eens twee.

In Norgerhaven gaat een Noors gevangenisregime gelden, al blijft het huidige personeel (240 fte) in dienst. De eerste gevangenen uit Noorwegen worden dit najaar verwacht.

Het is de tweede keer dat Nederland gevangenisruimte verhuurt aan het buitenland. Sinds 2010 is er een verdrag met België voor 500 gevangenen. Die zitten in de penitentiaire inrichting Tilburg.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden