Verknocht aan die vierkante kilometer

Schrijvers, filmers en onderzoekers streken afgelopen jaar neer in het Zeeuwse Dreischor en keerden deze willekeurig gekozen vierkante kilometer platteland binnenstebuiten. Ze presenteren nu hun vondsten.

Ze waren er aanvankelijk aan voorbij gelopen, misschien wel omdat er een brievenbusje aan was gehangen, maar gelukkig wees een dorpsbewoner hen op die forse paal in het landschap: midden in de Zeeuwse polder blijkt een eenzame dukdalf te staan die verraadt dat hier vroeger een heuse haven heeft gelegen.

Ooit legden in deze landbouwhaven de tjalken en klippers aan om suikerbieten en aardappels te laden en die vervolgens naar Rotterdam, Dordrecht of Dinteloord te brengen. De beurtschippers voeren via een vaste dienstregeling en leverden hun lading na precies een week af.

Behalve die meerpaal en een vervallen pakhuisje verwijst in het landschap niets meer naar de oude haven, zegt Joop Schaminée die samen met Anton Stortelder de stofkam door de geschiedenis van Dreischor haalde. "Alleen de eigenaar van de houtzagerij die nu op die locatie staat, wordt er dagelijks aan herinnerd. Hij kan zijn machines niet voluit laten draaien, omdat zijn bedrijf letterlijk is gebouwd op een puinhoop."

De bewoners van Dreischor hebben na de watersnoodramp in 1953 de gehele haven gedempt met alle rotzooi, hout en puin die het water achterliet, en vervolgens met zand afgedekt. "Daar zie je inderdaad niks meer van, maar je voelt het wel. De ondergrond is zo instabiel dat ie met alles meetrilt."

Het verhaal van de haven is er maar één in de reeks geschiedenissen en verschijnselen die Schaminée en Stortelder afgelopen jaar met hun team hebben weten op te tekenen. En ook de gedempte haven is onlosmakelijk verbonden met de Ramp. Net zoals het feit dat een van de oudste polders van Nederland alleen maar jonge bomen kent. De watersnood heeft de reuzen doen verdrinken.

Onbesproken

Vegetatiedeskundige Joop Schaminée en bioloog Anton Stortelder presenteerden vorig jaar in deze krant hun plan om één vierkante kilometer Nederlands platteland uit te spitten. "Nederland heeft een oppervlakte van zo'n 40.000 vierkante kilometer. De meeste aandacht gaat naar de 8000 vierkante kilometer bebouwing en infrastructuur en de 8000 vierkante kilometer natuur. De 24.000 vierkante kilometer platteland blijft vaak onbesproken en onbeschreven", zei Schaminée toen. Daarom kozen zij voor buitengebied, met onbeschermde natuur, en met steeds minder bevolking.

Die willekeurige vierkante kilometer net ten zuiden van Dreischor, het mooiste ringdorp van Zeeland, koos Schaminée door zijn vinger te zetten in een Wolters-Noordhoff-atlas, schaal 1 op 50.000. De buitenschil van het dorp, dat op drie schorren is gebouwd, herbergt de korenmolen Aeolus en een klein kerkhof. Verder zijn er uitgestrekte akkers, waarop spruitkool en aardappelen worden verbouwd, een restant van een kreek, een zagerij, een wijnhoeve, een klein landbouwmuseum en een minicamping.

Die ankerpunten werden de hoofdrolspelers in hun verhaal, dat deze week in boekvorm is verschenen. 'Venster op Dreischor', heet het.

In eerste instantie gingen ze in deze postzegel op zoek naar verhalen van de lokale bewoners die een culturele en historische betekenis hadden. Dreischor was bijvoorbeeld ooit het middelpunt van de vlasbouw, het gewas waaruit lijnolie werd geperst. De vezels werden in de textielindustrie gebruikt. In het boek komt uitgebreid Rinus Quist daarover aan het woord, de laatste vlasboer. Hij kan nog vertellen hoe vlas werd verbouwd, en met welke techniek geoogst en verwerkt.

Een ander verhaal lag op het kerkhof. Daar zijn de graven van tien volwassenen die omkwamen bij die watersnood, terwijl er in totaal 32 burgers het leven lieten. De helft van de slachtoffers is vermist gebleven.

Maar de medewerkers van Schaminée en Stortelder deden ook de Hooge Hoeve aan, het restant van een hofstede met bijzondere stinsenplanten, de wijnhoeve die met 40.000 stokken pinot maakt en Auxerrois, met dank aan de schelpenlagen in de bodem die voor een kalkhoudende onderlaag zorgen.

Het aardige van 'Venster op Dreischor' is dat ook biologen hebben onderzocht wat de watersnoodramp heeft betekent voor de flora in deze vierkante kilometer. De lange onderdompeling betekende niet alleen het einde van zowat alle bomen en struiken, maar ook van kenmerkende landschapselementen als struwelen en kleine bosjes.

Daarna kwam de schaalvergroting en de intensivering in de landbouw, waardoor nu alleen wilde planten te vinden zijn die bestand zijn tegen intensieve grondbewerking. Soorten als vlasdolik, vlashuttentut en vlaswarkruid zijn niet meer teruggekeerd. Ook werd de oude kreek onderzocht, waarin de brakwatervlokreeft werd aangetroffen. En bodemdeskundigen ontdekten niet alleen de schelpenlagen die de wijndruiven zo goed doen, maar ook zavel: fijne kleigrond die zeer vruchtbaar is, goed te bewerken en vochthoudend.

Verknocht

De herinnering die Schaminée van dit project zal meenemen, is dat elke plek platteland ertoe doet, maakt niet uit waar die ligt. "Je raast er doorgaans achteloos aan voorbij, maar de focus op zo'n plek leert dat er talloze belangrijke zaken in verscholen liggen. Door die te zoeken en te vinden, ben ik verknocht geraakt aan deze plek, terwijl ik weet dat ik dat gevoel ook tien kilometer verderop had kunnen vinden, bij weer andere verhalen."

Wat hem opviel, zijn de nog steeds voortlevende effecten van de watersnoodramp. "Ik heb er weliswaar oog voor gekregen, maar aan elke gevel ouder dan 1953 is het waterpeil van dat jaar nog af te lezen aan de hand van zoutkristallen. Die zorgen voor een witte streep, maar tasten ook de voegen aan."

Maar niet alleen de gebouwen zijn aangetast, ook het leven zelf. "In de verhalen komt altijd het water terug. De oude vlasboer Rinus Quist vertelde met tranen in de ogen dat hij bij storm nog altijd de mensen op de daken om hulp hoort schreeuwen."

Eén ding is minder goed gegaan, geeft Schaminée toe. Bij zijn aankondiging een jaar geleden gaf hij aan dat 'Venster op Dreischor' ook een 'Venster op de Wereld' moest zijn. Hij wilde vanuit die willekeurige vierkante kilometer verbindingen leggen met de rest van de wereld.

Waar gaan de spruiten naartoe die op de Zeeuwse akkers groeien? En waar komen de ganzen vandaan die er 's winters bivakkeren? Waar haalt de zagerij de boomstammen vandaan? En uit welke oceaan komen de schelpresten in de aardlaag onder de weilanden? Misschien ook: woont er in Dreischor een asielzoeker, en wat is zijn verhaal?

Aan veel vragen zijn we eenvoudigweg niet toegekomen, zegt Schaminée. Ze hadden te weinig tijd, en te weinig geld. Het boek dat deze week uitkwam, had ook twee keer zo dik kunnen zijn. Het belangrijkste is, zegt Schaminée, dat het project de trots bij de dorpsbewoners heeft aangewakkerd, de trots op hun leefomgeving en hun geschiedenis.

En er ligt nu een blauwdruk klaar die met kleine aanpassingen bruikbaar is voor al die andere vierkante kilometers platteland die op beschrijving wachten. Als volgende is het Limburgse Stein aan de beurt. Dat kan komend jaar een invasie van onderzoekers verwachten.

Boek

'Venster op Dreischor', door Joop Schaminée, Anton Stortelder en Jeannette Parramore. Uitg. Fontaine, euro 27,95.

Site

Op de webpagina www.vensteropdreischor.nl is een kaart van het gebied zichtbaar, met alle 'ankerpunten'. Klik ze aan, en het verhaal daarachter wordt leesbaar.

Film

Stijn van der Loo en Deen van der Zaken maakten een documentaire over Dreischor. In 'Dans met mij' volgen ze vijf hoofdpersonen. Te bestellen via www.mijnwebwinkel.nl.

Radio

Jeannette Parramore maakte twaalf radioportretten van de inwoners van Dreischor die nog moeten worden uitgezonden. Ze zijn nu al te beluisteren via www.vensteropdreischor.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden