Verklaarbaar wonder kostbaar kunstwerk

Op de Lijkwade van Turijn is een tweede gezicht ontdekt. Wie is het, hoe komt het daar en waarom is het nooit eerder ontdekt? Het dubbele zelfportret van Leonardo da Vinci en de camera obscura.

Als dank voor 'The Passion' en de vele gelovigen die deze film maakt, is op de Lijkwade van Turijn een tweede gelaat verschenen - zo willen aanhangers van Mel Gibsons Jezusfilm doen geloven. In werkelijkheid is dat tweede gelaat zo oud als het doek zelf. Ook is de verschijning ervan niet bovennatuurlijk, maar verklaarbaar. Het bevestigt zelfs eerdere hypothesen over de maker en zijn methoden.

Wat is er precies aan de hand? Twee jaar geleden is de Lijkwade van Turijn uit zijn brandvrije bewaarplaats gehaald voor restauratiewerkzaamheden. Daarbij is de extra stof verwijderd die ter versteviging over de vermeend lege achterzijde was genaaid. Inderdaad is deze achterkant van het vier meter lange doek, tegenover de spectaculaire voorkant met de afbeelding van het lichaam van de gekruisigde Christus (rug en front), nogal saai. Ogenschijnlijk. Want toen iemand op het lumineuze idee kwam ook deze lege achterkant gedetailleerd te fotograferen, verscheen er een tweede gelaat. Door gebruikmaking van allerlei fototechnieken kon het beeld scherper worden gesteld en kwam er een nagenoeg gelijk gelaat te voorschijn als aan de voorzijde. De contouren van het gezicht, de baard en het haar zijn weliswaar vager, terwijl de rechterneusvleugel weer scherper is, maar het lijkt zonder meer hetzelfde gelaat.

Deze maand verscheen in London in de Journal of Optics een artikel van de Italiaanse natuurwetenschappers Giulio Fanti en Roberto Maggiolo over de optische techniek waarmee de afbeelding aan het licht gebracht werd. Zij bevestigen de opvatting dat de Lijkwade geen schilderij is omdat dan op de achterzijde doorgelaten verf zichtbaar zou moeten zijn. Op zowel de voor-als achterzijde ligt de afbeelding als een filter over het weefsel. Een vervalsing is uitgesloten, concluderen de beide wetenschappers, omdat in de Middeleeuwen niemand dit effect kon bewerkstelligen. Bijna niemand, zou men moeten preciseren.

Enige tijd geleden werd in deze krant onder de kop 'Leonardo da Vinci's Lijkwade' (15 juni 2001) de opvatting verdedigd dat de doek een fotonegatief is en de maker ervan Leonardo da Vinci. Hoewel de fotografie een 19de-eeuwse uitvinding is, heeft een Brits onderzoeksteam onder leiding van Lynn Prickett en Clive Prince bewezen dat men ook vóór die tijd een 'foto' kon maken. Daartoe heeft men twee zaken nodig. Een 'camera' die het beeld vangt en een lichtgevoelig oppervlak dat het beeld vasthoudt.

Het principe om licht te vangen door een zogenaamde camera obscura is eeuwenoud. Aristoteles beschreef het reeds en Leonardo toont ons in zijn Codex Atlanticus van eind 15de eeuw een tekening van een camera obscura met een uitleg van zijn werking. Ook kende hij het gebruik van zilver-chloride als lichtgevoelig materiaal waarmee je een doek kon bewerken om het beeld uit zo'n camera vast te houden. Voor de fixatie gebruikte hij gelatine, albumen (eiwit) en Arabische gom; dezelfde materialen waarmee ook de Mona Lisa op haar paneel is vastgehecht.

Voor Fanti en Maggiolo is de afbeelding een raadsel omdat zij niet aan een foto denken; zij zien wel, zoals iedereen, dat de afbeelding werkt als een negatief, maar het verband met een echte foto leggen ze niet. Stel dat Leonardo te werk ging zoals zojuist beschreven - er bestonden in zijn tijd speciale gebouwen met grote kamers (camera's) waarin men bij wijze van attractie de omgekeerde beelden van de obscura-openingen als een film kon bekijken - dan heeft hij op deze manier niet alleen de bekende voorzijde van de Lijkwade geproduceerd, maar ook het gelaat op de achterkant. Men zou het kunnen zien als een proef of voorstudie - een eerste, mislukte poging.

Toen hij bemerkte dat er van die projectie nauwelijks of niets zichtbaar was, heeft hij op de keerzijde van de doek (onze voorkant) een nieuwe poging ondernomen. Het feit dat de achterzijde alleen een gelaat toont bevestigt de waarneming dat de bekende afbeelding op de Lijkwade uit twee afzonderlijke delen lijkt te bestaan: een los hoofd geprojecteerd op een gekruisigd lichaam. Doordat het hoofd te klein is voor de rest van het lichaam lijkt het erop geplakt. Het mislukte experiment op de achterzijde is gedaan met een los hoofd.

Waarschijnlijk is het de projectie van Leonardo's eigen gezichtsmasker in gips dat hij met bloed bewerkte om de sporen van een doornenkroon te suggereren. De bloederige 'drie' die op het voorhoofd van het vertrouwde beeld te zien is, is ook te zien op het nieuwe gelaat. Niemand heeft ooit aan een opzettelijk aangebrachte '3' gedacht, maar het kan een ironische toespeling op de Drie-eenheid zijn. Daarmee heeft Leonardo twee handtekeningen achtergelaten, of eigenlijk drie: zijn eigen gelaat, in tweevoud, én zijn spot over de Drie-eenheid. Misschien blijft het onbewijsbaar dat Leonardo de Lijkwade gemaakt heeft. Toch is er nog een belangrijke reden om deze hypothese serieus te nemen. We weten dat de kruisiging van ter dood veroordeelden door de Romeinen plaatsvond door middel van nagels die door de polsen geslagen werden en niet door de handen. Geen enkele middeleeuwse afbeelding, en ook later niet, toont nagels door de polsen (zelfs in 'The Passion' worden ze, door Mel Gibson zelf, door de handen geslagen). Maar Leonardo da Vinci wist het wel. De afbeelding van Jezus op zijn beroemde muurschildering Het Laatste Avondmaal toont iets bijzonders. De leerlingen aan de linkerzijde van Jezus deinzen in afschuw terug, omdat Jezus' polsen zijn doorboord. Uit die polsen - dus niet uit de handen - stroomt bloed in de beker van het laatste avondmaal. Als dit een vooruitwijzing naar de kruisdood is, en natuurlijk is het dat, dan had Leonardo weet van de precieze kruisigingstechniek. Niemand hoeft zich er dus over te verbazen dat hij Christus op de Lijkwade onmiddeleeuws met doorboorde polsen afbeeldde.

De Lijkwade van Christus hoort niet thuis in een kerk, maar in een museum. Het is geen authentiek relikwie dat aan de dood van Jezus herinnert, maar een allerkostbaarst kunstwerk, dat zijn dood afbeeldt. Het is een zelfportret van Leonardo da Vinci en nu blijkt het ook nog een dubbelportret.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden