VERKIEZINGEN VOOR IEDEREEN Apartheid ten einde, zwarten mogen voor het eerst stemmen

De verkiezingen in Zuid-Afrika moeten een formeel einde maken aan de apartheid met de selectie van een bestuur in de negen nieuwe provincies en een landelijk bestuur. Vandaag stemmen de invaliden, morgen en overmorgen de rest. De 39 miljoen Zuidafrikanen - van wie 75 procent zwart, 13 procent blank en de rest gemengd - wonen in een land dat dertig keer zo groot is als Nederland.

Het stembiljet is in elf talen gedrukt, met op elk biljet voor de herkenbaarheid de logo's van de politieke partijen en foto's van de partijleider. Nadat Inkhata op het laatste nippertje besloot mee te doen, zijn duizenden medewerkers dag en nacht bezig geweest met het plakken van extra stickers van deze partij op de miljoenen stembiljetten. Het kan enige tijd duren voordat de uitslag bekend wordt, het tellen begint vrijdagochtend.

PARLEMENT

De bewoners van Zuid-Afrika kiezen vierhonderd vertegenwoordigers in de Nationale Assemblee, die net als nu zal zetelen in Kaapstad. De verhoudingen in het parlement moeten hun afspiegeling vinden in een 'Overgangsregering van nationale eenheid'. De uitslag voorspellen is riskant in een land waar hele gebieden ontoegankelijk zijn voor enqueteurs. Maar volgens een 'overdachte slag in de lucht' zou het ANC 260 zetels krijgen, de Nationale Partij 63, Inkatha 21, het Vrijheidsfront 16, de Democratische Partij 10 en het PAC 7 (zie: Partijen).

In de Senaat, die aanzienlijk minder macht heeft dan de Assemblee, zijn negentig zetels te verdelen, tien voor elke provincie. Die verdeling gaat naar evenredigheid van de uitslag in de betreffende provincie.

REGERING

De partij met de meeste stemmen mag de president aanwijzen. Iedere partij met minstens tachtig zetels mag een vice-president aanwijzen - als geen enkele partij die drempel haalt, leveren de twee grootste partijen een vicepresident. Elke partij die minstens vijf procent van de stemmen behaalt, mag een minister leveren voor het kabinet, dat 27 ministers zal tellen.

Al deze regelingen zijn tijdelijk, het is de bedoeling dat de nieuwe regering de grondwet volledig herziet voor de verkiezingen van 1999. Mocht het ANC meer dan tweederde van de stemmen krijgen (266 zetels), dan kan de grondwet voor die datum worden gewijzigd. Inkatha en blank extreem-rechts eisen juist forse wijzigingen, tenminste als dat meer macht voor de regio's oplevert.

PARTIJEN

Er doen negentien partijen mee aan de landelijke verkiezingen. Op regionaal niveau zijn dat er 26, omdat een aantal partijen alleen maar meedoet om in de provinciale regering te komen. Er doen allerlei gespecialiseerde politieke bewegingen mee, uiteenlopend van de Voetbalpartij tot de Kiss-partij (Keep It Straight and Simple).

Hieronder volgen de belangrijkste kanshebbers.

Afrikaans Nationaal Congres. Het ANC krijgt waarvoor het jaren heeft gevochten: one man, one vote. De oudste bevrijdingsbeweging in het land, opgericht in 1912, krijgt vrijwel zeker de meerderheid. Dat betekent dat de 75-jarige ANC-leider Nelson Mandela, die in 1990 na 27 jaar gevangenisstraf vrijkwam, grote kans maakt de eerste zwarte president van Zuid-Afrika te worden. Het partijprogramma is ambitieus - te ambitieus, volgens de tegenstanders - en vooral gericht op de arme zwarte bevolking.

Nationale Partij. De NP, bedenker en uitvoerder van de apartheid, regeert Zuid-Afrika sinds 1948. Het was NP-leider F. W. de Klerk, die na een machtswisseling in zijn partij in 1990 het roer omgooide door het einde van de apartheid aan te kondigen, Mandela vrij te laten en zwarte organisaties toe te staan. De partij profileert zich nu als het 'non-raciale alternatief' voor het 'communistische ANC'.

Niet bekend

Vrijheidsfront. De enige partij van blank extreem-rechts die meedoet. Partijleider, generaal Constand Viljoen, is de voorman van de blanken die op een niet-gewelddadige wijze de vestiging van een semi-autonome blanke 'Volkstaat' nastreven. Niemand heeft echter een idee hoe zo'n thuisland voor de Boeren binnen het systeem zou moeten functioneren. De rest van de extreemrechtse blanken boycot de verkiezingen.

Democratische Partij. De DP is de partij van de meest gematigde blanken, die al jaren zonder veel resultaat tegen de apartheid streden. Partijleider Zach de Beer profileert zich nu als het redelijke alternatief voor ANC en NP met de kreet “Geen moordenaars, terroristen, folteraars of corrupte politici”. De aanhang zit vooral bij Engelssprekende blanken en sommige in het ANC teleurgestelde zwarten, onder wie Mandela's dochter.

Pan Afrikaanse Congres. Het PAC zegt dat het de echte stem van de zwarte massa is en noemt het ANC veel te vriendelijk voor de blanken. Van PAC-leider Clarence Makwetu, die erg zijn best doet zo veel mogelijk op Mandela te lijken, mogen de meeste beloften aan de blanken worden teruggedraaid en moet hun grond worden afgepakt. Hoewel duidelijk is dat de zwarte massa niets moet hebben van deze onverzoenlijke benadering, is de verborgen aanhang in de zwarte townships een van de grote onzekerheden van deze verkiezingen.

ECONOMIE

In de afgelopen vier jaar is de industriele produktie van Zuid-Afrika dramatisch ingezakt. Maar het tij lijkt te keren en sinds kort lijkt het afgelopen met de negatieve economische groei. Veel hangt af van de periode kort na de verkiezingen. De kans op een massale kapitaalvlucht, veroorzaakt door angstige blanken, bestaat nog steeds en ook de bereidheid van het buitenland te investeren zal afhangen van de stabiliteit na de verkiezingen. Vorige week probeerde Mandela beide sectoren te kalmeren met de belofte dat hij een vrijemarkteconomie steunt.

GEWELD

In de vier jaar sinds president De Klerk de afschaffing van de apartheid beloofde, zijn duizenden mensen om het leven gekomen. Jaarlijks schommelde in die tijd het aantal politieke moorden tussen de 2 700 en 3 700. De eerste drie maanden van dit jaar vielen er 1 200 doden.

Het geweld concentreert zich in Kwazulu (Natal) en in de industriegebieden rondom Johannesburg en leek in grote lijnen terug te voeren op de rivaliteit tussen ANC en Inkatha. Na het akkoord over de deelname van Inkatha aan de verkiezingen, vorige week, ontstond er voorzichtige hoop dat de golf van vaak wrede moorden zal afnemen. Het terrorisme van de afgelopen dagen in de vorm van autobommen lijkt afkomstig uit de hoek van extreem-rechtse blanken.

LEGER

Het Zuidafrikaanse leger moet worden hervormd, omdat de verschillende partijen erin moeten worden opgenomen. De reguliere strijdkrachten bestaan uit 45 000 landmacht-, 10 000 luchtmacht-, 4 750 marine- en 5 500 medische troepen. Daarnaast zijn er bijna 400 000 zogeheten 'parttime strijdkrachten': 250 000 man 'Burgermacht' - oproepkrachten die een jaar training krijgen - en 140 000 'Commando's' - summier opgeleide krachten die vooral in hun eigen wijken of dorpen worden ingezet. De militaire leiders zijn blank, van de soldaten is ruim de helft zwart. Leden van de Burgermacht en Commando's zijn blank. Sinds vorig jaar de dienstplicht werd afgeschaft, hebben zich nog maar 5 000 mensen aangemeld.

Niet bekend

De bewering van de neo-nazistische Afrikaner Weerstandsbeweging dat zij beschikt over 60 000 commando's, wordt als zwaar overtrokken beschouwd. De AWB weigert aan het democratiseringsproces deel te nemen. Volgens een recent rapport bestaan er wel illegale contacten met rechtse commandanten in het reguliere leger.

CHRONOLOGIE

1989

In zijn ambtswoning onderhandelt president P. W. Botha met Nelson Mandela over diens vrijlating. In februari krijgt Botha een beroerte; Frederik Willem de Klerk volgt hem op. Hij staat de gevangen ANC-leider bezoek toe van vertegenwoordigers van organisaties die het land lamleggen met een ongehoorzaamheidscampagne.

1990

Februari: De Klerk laat Mandela vrij; het sinds 1960 verboden ANC, de Zuidafrikaanse communistische partij en het PAC worden gelegaliseerd.

Juni: Afschaffing van de 'wet op de gescheiden voorzieningen', die zwembaden, stranden en parken reserveert voor blanken. De noodtoestand wordt in het gehele land opgeheven (Natal pas in oktober).

Augustus: Het ANC verklaart de gewapende strijd 'op te schorten'.

1991

Januari: Mandela en Inkatha-leider Mangosuthu Buthelezi tekenen een akkoord dat het bloedvergieten tussen hun aanhangers moet beeindigen. De strijd in Inkatha-bolwerk Kwazulu-Natal is inmiddels overgewaaid naar de townships rond Johannesburg, waar Inkatha-leden hostels innnemen.

April: Het ANC beschuldigt de regering ervan de hand te hebben in het voortdurende geweld, en dreigt met stopzetting van de onderhandelingen, als ze geen maatregelen neemt en de verantwoordelijke ministers ontslaat.

Mei: Het ANC schort de onderhandelingen op.

Juli: Onthulling van 'Inkathagate'. De regering geeft toe dat ze met geheime fondsen Inkatha heeft gefinancierd.

December: De eerste vergadering over een nieuwe grondwet (Conferentie voor een democratisch ZuidAfrika, Codesa) gaat van start. PAC en extreem-rechts doen niet mee. Inzet van het ANC: onmiddellijke vrije verkiezingen voor een grondwetgevende vergadering. De regering is daartegen.

1992

Februari: Rechtse groeperingen overvallen wapendepots en blazen gebouwen op.

Maart: De Klerk waagt zijn grote gok: een 'slegs vir blankes'-referendum moet hem het mandaat van zijn achterban geven om voort te gaan op de ingeslagen weg van onderhandelingen. De opkomst is massaal, ruim tweederde stemt voor.

Mei: Inkatha-leider Buthelezi weigert verdere deelname aan de Codesa-onderhandelingen. Hij eist dat naast Inkatha de Zulu-koning, Zwelithini, als onderhandelaar wordt uitgenodigd.

Juni: Sluipmoordenaars richten een bloedbad aan in het township Boipatong. Het ANC schort de onderhandelingen op en eist van de regering dat het geweld wordt beteugeld.

September: Troepen van het thuisland Ciskei schieten zeker 28 ANCdemonstranten dood bij een mars op de hoofdstad, Bisho. De Klerk nodigt Mandela uit voor gesprekken onder vier ogen. 150 politieke gevangenen die vastzitten op beschuldiging van moord, komen vrij, het dragen van 'traditionele wapens' wordt verboden.

December: De Klerk geeft toe dat op hoog niveau in het veiligheidsapparaat geweld is toegepast om het onderhandelingsproces te laten ontsporen en het ANC in opspraak te brengen.

1993

Januari: Het ANC, de regering en Inkatha en diens bondgenoten heropenen 'onderhandelingen over hervatting van de onderhandelingen'.

April: In het World Trade Center beginnen gesprekken tussen 26 partijen, inclusief Inkatha en Conservatieve partij. Chris Hani, secretarisgeneraal van de SACP wordt voor zijn huis vermoord. Protesten en geweld, waarbij 72 mensen omkomen, barsten los in het hele land.

Mei: Een meerderheid van de onderhandelaars in het World Trade Center wordt het eens over een federale staat met regionale deelregeringen.

Juli: Inkatha en de Conservatieve Partij lopen definitief uit de onderhandelingen.

November: Interim-grondwet door de meeste partijen - maar niet Inkatha - geaccepteerd.

1994

Februari:

Inkatha demonstreert, om kracht bij te zetten aan de eis van uitstel van de verkiezingen, in Johannesburg. De demonstratie loopt onder meer bij het ANC-hoofdkwartier uit op schietpartijen, waarbij acht doden vallen.

April: Gesprekken tussen Mandela, Buthelezi en koning Zwelithini vermogen Inkatha niet over de streep te trekken. Inkatha wil uitstel van de verkiezingen, ANC en regering zijn daartegen. Een week voor de verkiezingen komen Inkatha, ANC en regering toch nog tot overeenstemming: Inkatha doet mee.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden