Verkiezingen moeten gaan over integriteit

De lokale partij die integriteit als verkiezingsslogan neemt, zou weleens het beste uit de stembus kunnen komen, stelt hoogleraar Muel Kaptein.

Meer dan ooit zal het bij de komende gemeenteraadsverkiezingen aankomen op integriteit. Integriteit van zowel de kandidaten, als de partij en het verkiezingsprogramma. Wie dit negeert, verliest stemmen; wie dit realiseert, wint ze.

Al duurt het nog drie maanden voordat de gemeenteraadsverkiezingen plaatsvinden, de eerste affaires hebben zich in de aanloop hiernaartoe inmiddels voorgedaan.

Het begon al in september met het plaatsen van VVD'er Jos van Rey op de groslijst voor de gemeenteraad van Roermond waarbij de discussie oplaaide of iemand die betrokken is bij een strafrechtelijk onderzoek wel kandidaat kan zijn. Vorige maand ontstond ophef toen Seyit Yeyden (PvdA) op de conceptkieslijst van een Rotterdamse deelgemeente werd geplaatst terwijl hij deze zomer nog was opgestapt na een rapport over vriendjespolitiek en politieke intimidatie. Begin deze maand stapten vier PvdA-politici uit Amersfoort op, vanwege diefstal uit de partijkas door een fractiegenoot op wie zij onvoldoende toezicht hadden gehouden.

Bovenstaande politici zijn niet de enigen die vanwege een beweerd gebrek aan integriteit in opspraak zijn geraakt. Uit onderzoek tezamen met hoogleraar Leo Huberts blijkt dat de afgelopen tien jaar 175 politici vanwege hun integriteit in opspraak zijn gekomen, onder wie veel lokale politici. De afgelopen maanden alleen al kon een wethouder uit Etten-Leur vertrekken vanwege onrechtmatige declaraties, kwam een gemeenteraadslid uit Someren in opspraak omdat hij als zzp'er betaald werk had uitgevoerd voor zijn gemeente, werd de integriteit van twee wethouders in Westland in twijfel getrokken vanwege de schijn van belangenverstrengeling, deed een wethouder uit Gouda aangifte tegen een raadslid vanwege diefstal van zijn iPad en informatiemap, en trad de voorzitter van een Rotterdamse deelgemeente af na een conflict met de deelraad over zijn hoge studiekosten.

Deze affaires wijzen erop dat integriteit de komende gemeenteraadsverkiezingen meer dan voorheen een centrale rol zal spelen. Daarvoor zijn vijf redenen.

Ten eerste hebben de vele politici die in opspraak zijn gekomen het wantrouwen van burgers in de politiek gevoed, waardoor burgers scherper letten op de integriteit van kandidaten en hun partij. Doordat bovendien integriteit momenteel overal in de schijnwerpers staat, wordt iedere lokale misstap al snel landelijk nieuws, wat het wantrouwen van burgers verder voedt.

Daarnaast zijn de integriteiteisen die aan politici worden gesteld de afgelopen jaren toegenomen. Was een politicus vroeger iemand die juist veel voor zijn achterban kon regelen, tegenwoordig heet dat belangenverstrengeling en is het daarmee onacceptabel. Zelfs de schijn van niet-integer gedrag is vaak al fataal.

Een andere reden is dat de transparantie nog nooit zo groot is geweest. Misstappen worden daardoor sneller zichtbaar. In besloten kring als politicus een verkeerde opmerking maken, kan via een vijandige smartphone in een mum van tijd op internet circuleren. De burgemeester van Maastricht kan sinds kort hierover meepraten nadat hij zoenend in de lobby van een hotel was betrapt.

Een vierde reden is dat landelijke partijbesturen terughoudend zijn om zich over de integriteit van hun lokale afdelingen te ontfermen. Lokale integriteit is immers primair de verantwoordelijkheid van de lokale partij, zo wordt gedacht. Maar een politieke partij is meer dan de optelsom van lokale partijen en daarom kan een lokaal incident de hele partij aantasten. Het partijbestuur kan zich dus niet afzijdig houden. Maar zolang zij dit wel doen, zullen lokale affaires zich onnodig blijven voordoen.

Een laatste reden is dat verkiezingscampagnes de laatste decennia steeds harder zijn geworden. En in de druk van de verkiezingsstrijd loert de verleiding om valse of oneigenlijke beloften te doen, te grote giften te accepteren en andere partijen onheus te bejegen.

Zo bezien zullen de gemeenteraadsverkiezingen een hachelijke strijd worden met veel affaires. Wie hier goed uit wil komen, zal integriteit moeten laten spreken uit zowel de persoon, partij als programma.

Partijen zelf kunnen alleen ongehavend uit de verkiezingen komen als zij integriteit bewaken en bevorderen, door kandidaten te bevragen op hun integriteit alvorens hen op de lijst te zetten, de cv's van kandidaten te controleren, kandidaten te laten verklaren geen belastend verleden te hebben en hen hun conflicterende belangen te laten opgeven. Partijen dienen ook een gedragscode te hebben voor hun politici, deze door hen te laten ondertekenen, en hen verplicht aan vorming en opleiding hierop te laten deelnemen. Dit laatste dan bij voorkeur voordat de verkiezingen plaatsvinden.

Wie lokaal wint, is ook die partij waarvan de landelijke politici geen integriteitzeperds begaan, want hun gedrag bepaalt mede het lokale aanzien.

Ten slotte zal de verkiezingsuitslag positief worden beïnvloed door de mate en concreetheid waarin het verkiezingsprogramma pleit voor integere gemeentepolitiek, een integere lokale overheid en een integere samenleving. En de lokale partij die integriteit als verkiezingsslogan neemt zou wel eens het beste uit de stembus kunnen komen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden