Verheerlijking management-cultuur mede oorzaak crisis in Emmen

EMMEN - Geef ze een snelle koffer, leer ze ondernemersjargon, stuur een Ratelband-type op ze af en laat ze verantwoordelijk, ondernemend en klantgericht denken. Dan worden ambtenaren vanzelf net zo efficiënt als zakenlieden, wordt het ambtelijk apparaat een goedlopende onderneming en worden burger-klanten als koningen in de watten gelegd.

HANS DE PRETER

Dit recept om overheidsinstellingen te laten sprankelen door ze zo veel mogelijk te schoeien op de leest van het bedrijfsleven, is de afgelopen jaren steeds meer toegepast. Maar dit medicijn kan bij inname tot vergiftigingsverschijnselen leiden. Dat is volgens de Groningse staatsrecht-kenner dr. mr. A. Dölle opnieuw gebleken in de gemeente Emmen waar topambtenaren zich al te zeer lieten inspireren door wat zij dachten dat in de marktsector gebruikelijk is.

“Wat ik opvallend vind in Emmen is om te zien hoe delen van de bureaucratie zich konden loszuigen van de politieke leiding. Dat leidde er zelfs toe dat een van de omstreden top-ambtenaren het bestond om een verzoek in te dienen om een wethouder aan te pakken. Emmen staat in het loszuigen van de bureaucratie beslist niet alleen. Je ziet dat ook bij het College van toezicht op de sociale verzekeringen, bij de Kredietbank in Groningen, bij diverse politiekorpsen en in Eindhoven. Segmenten van het ambtelijk apparaat kunnen dan ongecontroleerde macht gaan uitoefenen”, aldus Dölle. Hij is universitair hoofddocent aan de Rijksuniversiteit Groningen en volgt met grote interesse de ontwikkelingen in Emmen waar twee topambtenaren de afgelopen jaren ongekend veel macht wisten te verzamelen en een soort terreur uitoefenden over de negenhonderd ambtenaren. Dölle was zestien jaar gemeenteraadslid voor het CDA in Groningen en maakte als zodanig de 'Kredietbank-affaire' mee. Daarbij kon een bankdirecteur ongecontroleerd enorme kredieten verstrekken, waardoor Groningen een strop opliep van 58 miljoen gulden.

Mode

Dölle staat zeer sceptisch tegenover de in de mode zijnde ideologie om de overheid te vergelijken met het bedrijfsleven, die blijkt uit het gebruik van Engelse termen als 'general management team' voor de ambtelijke top. Volgens hem is door de verheerlijking van ondernemers en managers bij topambtenaren wel sprake van minachting voor de gemeentelijke besluitvorming. “Trappelende top-ambtenaren vinden de besluitvorming te stroperig, te traag, te weinig flexibel. Er is dédain voor de gemeenteraad. Men vindt de raadsleden maar geitewollen sokken.”

Volgens de staatsrechtsgeleerde is het onterecht om gemeenteraden voortdurend te vergelijken met bedrijven. “Een gemeente is nu eenmaal geen markt maar een overheid. De raadsleden zijn gekozen door de bevolking, terwijl managers in een bedrijf hele andere doelen nastreven. Een bedrijf moet gericht zijn op winst en continuïteit; overheden hebben nu eenmaal een andere taak”.

Het is ironisch dat het juist oud-burgemeester Staatsen van Groningen was die als adviseur van het bureau BCG glashelder constateerde dat het een puinhoop is geworden op het stadhuis van Emmen. In het verleden verschilde Dölle als raadslid met Staatsen van mening over waardering voor het management-model op gemeentelijk niveau. Het taalgebruik van Staatsen is nog steeds doorspekt van zijn bewondering voor het bedrijfsleven. Hij had het in Groningen al bijna over 'het produkt gemeente' waar hij het nu heeft over 'het produkt betaald voetbal'.

Degelijk

Is het, gezien de ervaringen in Emmen niet verstandiger om gewoon terug te keren naar het ouderwetse model, waar een misschien saaie, maar wel oerdegelijke gemeentesecretaris, ondergeschikt aan B & W, als topambtenaar de touwtjes strak in handen houdt? “Aan het oude model kleven ook bezwaren. Het stof moet er wel eerst uitgeklopt worden. In de oude gemeentelijke cultuur werd alles verkokerd en was het tè hiërarchisch. Voor elke handeling van een ambtenaar was een paraaf vereist van zijn meerdere. Daardoor was er te weinig creativiteit. Waar ik voor waarschuw is een te grote verheerlijking van managers. Maar er kan wel een ambtelijk apparaat komen waarbij weliswaar gekeken is naar het bedrijfsleven, maar waarbij men zich zeer goed realiseert dat het in laatste instantie een gemeente is en geen particuliere onderneming.”

Wat vindt Dölle van het recept van de Groningse hoogleraar staatsrecht mr. D. Elzinga (D66) om tussentijdse gemeenteraadsverkiezingen mogelijk te maken in Nederland? “Ik voorzie grote praktische problemen bij een invoering daarvan. De hamvraag is namelijk: wie moet die gemeenteraadsverkiezingen dan uitschrijven en de bestaande gemeenteraad ontbinden? De burgemeester niet, want die is benoemd en niet gekozen. Dan zou het de gemeenteraad zelf moeten zijn. Maar als men zichzelf opheft, moeten er voor de verkiezingen volledig nieuwe lijsten worden opgesteld, en dat lijkt me niet zo simpel. En ook zal men in de raad van mening verschillen over de vraag of er nu wel of geen sprake is van een onwerkbare situatie waarvoor nieuwe verkiezingen nodig zijn. Ook in het buitenland zijn tussentijdse gemeenteraadsverkiezingen zeer ongebruikelijk.”

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden