'Verhalen geven ons greep op de wereld'

Iedereen kan vertellen, maar daarmee is nog niet iedereen een verhalenverteller, stelt Raymond den Boestert. Hij werd onlangs gekozen tot Verteller van het Jaar 2012. 'Het gaat erom dat je je met een verhaal verbindt, je moet het je eigen maken.'

Wie vandaag de dag 'geen goed verhaal' heeft, zo lijkt het, die kan wel inpakken. Een politicus moet een goed verhaal hebben, een onderneming moet een goed verhaal hebben en wie gaat solliciteren zonder goed verhaal kan de baan wel op zijn buik schrijven. "De kunst van het vertellen zit verankerd in onze hele maatschappij", zegt Verteller van het Jaar Raymond den Boestert, tevens directeur van de Vertelacademie. "Het is niet voor niets dat ze bij bedrijven zeggen: mensen kopen een verhaal, een belevenis."

Job Cohen had geen goed verhaal, wordt er gezegd. Klopt dat?
"Daar zit beslist wat in. Iets overbrengen aan een groter publiek is een vak apart. Cohen kon trouwens het verhaal van Amsterdam wél goed vertellen, toen hij daar nog burgemeester was. De kracht van het verhaal - of dat nu goed of slecht is - is niet te onderschatten. Toen Greenpeace en Shell destijds met elkaar overhoop lagen in de zaak rond de Brent Spar, kwam Shell keurig met de feiten, maar het was toch het verhaal van Greenpeace dat bij het grote publiek bleef hangen. Dat was sterker dan de feiten. En zo zijn er natuurlijk tal van voorbeelden van hoe je iets brengt. Denk maar eens aan het referendum over de Europese Grondwet."

Wat is een goede verteller?
"Ik hoop altijd dat de luisteraar een verhaal mee naar huis neemt. Dat hoeft niet het verhaal te zijn dat ze van mij hebben gehoord. Als iemand zich ermee verbindt dan wordt het vanzelf zijn of haar verhaal. Dat zich verbinden met het verhaal is precies wat de goede verteller ook doet. Je moet het je eigen maken. Ik vraag als verteldocent vaak aan een klas of ze zich iemand kunnen herinneren die goed kon vertellen. Vaak noemen ze dan een leerkracht uit hun jeugd. Je ziet dan meteen weer die gelukzalige gezichten als ze daaraan terug denken. 'Ik zat er helemaal in', hoor je dan. Maar hoe kwam dat? Die docent uit hun jeugd had zich op een aanstekelijke en geloofwaardige manier aan het verhaal verbonden. Ik geloof dat dat de kern is."

Maar hoe doe je dat?
"Ik ken vertellers die spontaan aan de gang gaan. Die beginnen en dan laten ze het gewoon ontstaan, kijken ter plekke wat past. Als je het vertellen ziet als een professionele kunstuiting - en zo zie ik het - dan moet je van tevoren kijken wat je doelgroep is. Wie heb je voor je? Maar ook: op welk moment? Veel meer dan bij theater kun je de actualiteit betrekken bij je voorstelling. Ligt er sneeuw buiten? Pas je verhaal maar aan. Ook anders dan bij theater, is dat er bij vertellen geen zogenoemde vierde wand zit tussen jou en het publiek. Er ontstaat interactie, verbaal maar ook non-verbaal. Maak daar gebruik van. Ik laat het zaallicht altijd iets aan.

"En vertellen is geen voorlezen; het verhaal zit in je hoofd, daar kun je alle kanten mee op. Je hoeft de actualiteit niet precies woordelijk te benoemen. Toen ik twee weken na de schietpartij in Alphen aan den Rijn aan het vertellen was, voelde ik een link in het verhaal met die gebeurtenis. Door het iets anders te vertellen, was er bij de luisteraar weinig voor nodig om de connectie te maken tussen mijn verhaal en het drama in het winkelcentrum."

Kan iedereen een goed verteller zijn?
"Kijk, oom Jan kan op verjaardagen misschien fantastische verhalen vertellen, waarbij iedereen aan zijn lippen hangt. Maar zet je oom Jan op een podium, dan heb je kans dat er niet veel van zijn vertelkunst overblijft. Oom Jan, maar ook iedere docent op school en iedere grootouder, kan prima leren om in een kleine groep een verhaal te vertellen. Met vertellen als podiumkunst daarentegen, krijg je met theaterconventies te maken. Met ruimtelijkheid. Dat wordt wel eens onderschat."

Kunt u een goede verhalenverteller als docent herkennen?
"Soms zie ik het meteen als iemand voor het eerst op de Vertelacademie komt. Het heeft voor mij met aanwezigheid te maken, met charisma. Met talent. Het is toch een talent."

We denken bij vertellen vaak aan iets wat geweest is. Waarom?
"Het heeft met imago te doen en ik vrees dat het onze eigen schuld is. De gevestigde vertelwereld maakt onvoldoende de vertaalslag met jongeren. Natuurlijk, vertellen is ook wel iets dat mensen vaak op latere leeftijd pas doen, maar met jongeren is zoveel mogelijk. Neem die QR-codes die je tegenwoordig overal ziet (een soort streepjescode voor mobieltjes, jvv). Als je die hier in de stad plakt, dan hoef je je mobiel er maar langs te halen en je krijgt - ik noem maar wat - het verhaal van de Romeinen. Maak gebruik van de combinatie van verhalen met video, met muziek, beeldende kunst. Vorm is belangrijk bij verhalen."

Sterft het klassiek vertelde verhaal - dus zonder moderne communicatiemiddelen - uit?
"Ik vertel elk jaar een klassieker in theater Ogterop in Meppel. King Arthur, Ilias, noem maar op. Dat doe ik dan voor jongeren van 16, 17 jaar. Ik kies dan in de voorstelling voor minimalisme. En ze luisteren gewoon! En na afloop vertellen ze hun docent trots dat ze drie kwartier stil zijn geweest. Dat is toch mooi? Ik moet dan vooraf niet vergeten te zeggen dat ze hun mobieltjes uit moeten zetten, want als er twee keer een gsm rinkelt, dan zijn we weer in het hier en nu."

Wat is de waarde van het vertellen, van het verhaal?
"Het hoort bij mensen. Waarom zijn we anders ooit taal gaan ontwikkelen? Om elkaar verhalen te kunnen vertellen. Die functie is op zich onveranderd. Maar dat het verhaal nu sinds een jaar of vijftien terug is, heeft volgens mij wel een eigentijdse oorzaak. De wereld is kleiner maar complexer geworden en verhalen geven ons greep op die wereld. Houvast. Richting. Verbondenheid. En er is een toenemende vraag naar gemeenschappelijkheid in deze individualistische samenleving. Het verhaal is daarbij een uitkomst. Als ik sta te vertellen voor een volle zaal, dan hoort iedere luisteraar weliswaar hetzelfde verhaal, maar in zijn hoofd maakt hij zijn eigen verhaal, zijn eigen beelden."

Ambassadeur van het verhaal
Raymond den Boestert (1966) is verteller en verteldocent van beroep. Als directeur en docent is hij de drijvende kracht achter de Vertelacademie, die vertelcursussen en -opleidingen aanbiedt in Utrecht, Zwolle en Alden Biesen (België). Daarnaast heeft hij het digitale Vertelforum opgezet en is hij actief in de redactie van het magazine Vertel Eens. Den Boestert werkt ook op Europees niveau mee aan de ontwikkeling van vertelopleidingen en uitwisselingen van jonge vertellers.

www.vertelfabriek.nl

www.vertelacademie.nl

www.stichtingvertellen.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden