Recensie

Verhalen die duidelijk maken hoe onmenselijk het kostschoolsysteem was

Beeld Truska Bast

Er was op kostscholen meer aan de hand dan seksueel geweld: wreedheid, straf en kleinering.

Truska Bast
Uw wil geschiede. Kinderen op katholieke kostscholen
Querido, 296 blz. € 19,99
OORDEEL Lezer blijft boos en stil achter: dat dit zo lang kon doorgaan

'Binnen de kostschoolmuren voltrok alles zich onderhuids," zei Hugo Claus ooit in een interview. "Menselijk gedrag dat ik in de oorlog zag, was mij allang bekend van de kostschool." Sinds een paar decennia komen steeds meer verhalen aan het licht over seksueel misbruik op katholieke kostscholen. Soms bleef het bij betasten, maar vaak gingen paters over tot het jarenlang verkrachten van leerlingen, oogluikend toegestaan door de omgeving. We mogen ons niet blindstaren op deze ergste uitwas van het kostschoolsysteem, schrijft onderzoeksjournaliste Truska Bast in 'Uw wil geschiede'. Er was meer aan de hand. De katholieke onderwijsfilosofie steunde op disciplinering, straf, kleinering, wreedheid en bezorgde psychisch leed bij zowat alle leerlingen.

Toen in 1853 beslist werd dat katholieken weer openlijk hun godsdienst mochten belijden in Nederland, werden niet alleen meer kerken, maar ook massaal veel scholen gebouwd. Het katholiek onderwijs kreeg een goede naam. Ouders zagen het verstrekte diploma als een troef, en ook de lokale overheden waren tevreden: de religieuzen bleken goedkope leraren. Na 1920, toen onderwijsvrijheid was ingevoerd, kregen leken en geestelijken als leerkracht hetzelfde loon. De ordes zagen hun inkomsten stijgen en het aantal kostscholen schoot omhoog. Waar er in 1946 bijvoorbeeld nog 217 waren, was dat getal in 1960 al opgelopen tot 321. 

Relieken uit het verleden

Daarna ging het weer steil bergaf, vooral door de veranderende tijden waardoor katholieke kostscholen gezien werden als relieken uit het verleden, zodat er in 1980 nog maar vijftien restten. Dat er amper protestantse kostscholen geweest zijn heeft natuurlijk alles te maken met het ontbreken van protestantse ordes en de visie dat het gezin de hoeksteen van de samenleving is. Protestantse kinderen werden in pleeggezinnen geplaatst, terwijl katholieken een kostschool chic vonden.

Truska Bast deed niet alleen heel wat feitenonderzoek voor 'Uw wil geschiede', ze ging ook praten met een aantal mensen die opgroeiden in een katholieke kostschool, om van hen te horen hoe het er in zijn werk ging. Hun verhalen koppelt ze dan aan inzichten van psychologen, filosofen en sociologen over wat een goede opvoeding is. Of beter, ze zet ze ertegen af, want van een goede opvoeding blijkt meestal geen sprake geweest te zijn in kostscholen, wel van disciplinering, het ontzeggen van privacy, het fnuiken van een eigen persoonlijkheid door middel van uniformen, het aanleren van een afkeer voor het lichaam, en vooral het opwekken van een constante argwaan tegenover alles en iedereen.

Soms leidt dit tot schrijnende verhalen, zoals dat van Yvonne, die een afwijking had aan de blaas waardoor ze pas op haar 12de 's nachts zindelijk was. De eerste nacht op kostschool had ze moeten plassen en was ze naar het toilet gegaan. 's Ochtends werden alle kinderen op appèl geroepen en werd gevraagd wie die nacht gebruik gemaakt had van de wc, want dat was strikt verboden. Yvonne zag zich daardoor genoodzaakt van die dag af iedere nacht in een handdoek te plassen en dus weer onzindelijk te worden. 'Uw wil geschiede' bevat veel dergelijke verhalen die duidelijk maken hoe rigide en onmenselijk het kostschoolsysteem wel was.

De gevolgen

Bast haalt de Britse psychiater John Bowlby aan, die als een van de eersten aantoonde dat een hechte relatie met ouders en opvoeders essentieel is voor het ontwikkelen van een evenwichtige persoonlijkheid op latere leeftijd. Emotionele verwaarlozing die zich uit in het volstrekt negeren van de persoonlijke noden van een kind, blijft niet ongestraft. En dat was nochtans de basisgedachte achter het katholieke kostschoolsysteem. Soms waren de gevolgen miniem, zoals de Vlaamse psycholoog Paul Verhaeghe getuigt. Toen hij op zijn 18de de kostschool verliet, had hij amper een meisje gezien, laat staan aangeraakt. Pas toen hij in de 30 was, knuffelde hij voor het eerst een ander, en dat was niet zijn vrouw, wel een van zijn kinderen. Maar het kan natuurlijk ook veel verder gaan, zoals dat het geval is met Jaap, die zes jaar lang seksueel misbruikt werd en daar de rest van zijn leven door getekend zal blijven.

Tekst loopt door onder de afbeelding

Beeld Truska Bast

'Uw wil geschiede' is een boek dat je stil en een beetje kwaad achterlaat, niet omdat er ooit katholieke kostscholen geweest zijn, maar wel omdat het psychische en fysieke geweld dat er werd uitgeoefend, zo lang kon doorgaan.

Wat is uw favoriete boek van 2017? Laat het ons weten

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden