Verguisd en gevierd profeet

Standbeeld van Marx in Moskou Beeld AFP
Standbeeld van Marx in MoskouBeeld AFP

De samenleving wordt armer en bankiers worden rijker. Wie dicht bij het geld zit, eet van de vetste vleespotten, inmiddels vervangen door opties en aandelenportefeuilles. De wereld is een geldwereld geworden en wat ooit 'echt' heette (goederen, bezit, diensten en grondstoffen) is niet meer dan een afgeleide daarvan. Het is de kortste weg om van veel geld te komen tot nog méér geld.

Er heeft zich een rare omslag voorgedaan in de manier waarop het geld in de samenleving functioneert. Ooit werd het uitgevonden om de ruilhandel te vergemakkelijken en dat heeft de samenleving economisch geen windeieren gelegd. Maar inmiddels lijkt het diezelfde samenleving eerder in de wielen te rijden. Het geld heeft de macht gegrepen en de hele wereld tot zijn jachtgebied gemaakt.

Dat heeft heel wat schrik veroorzaakt, maar filosofen konden gewaarschuwd zijn. Een kleine anderhalve eeuw geleden beschreef Karl Marx diezelfde rolverwisseling tussen geld en goederen ('waar') al in zijn grote werk 'Das Kapital'. De economische oplossingen die hij daarvoor aandroeg bleken mislukkingen, en de politieke stelsels die daarop werden opgetrokken brachten allesbehalve de beloofde vrijheid. Daarom gold Marx lange tijd als economisch achterhaald en politiek als het kwaad in eigen persoon.

Maar de geschiedenis heeft hem teruggehaald. Plots lijkt zijn werk opnieuw te beschrijven wat we zien gebeuren. Zoals zijn voorspelling dat de middenklasse gaandeweg zou 'proletariseren'. Almaar armer zou ze worden, totdat er een puissant rijke bovenlaag tegenover een verpauperde meerderheid zou staan. Dan, zo meende Marx, kon de revolutie niet uitblijven.

Vinexwijken
Ruim een eeuw lang gebeurde vervolgens het omgekeerde. De arbeidersklasse werd almaar welvarender. Niet na een revolutie, maar dankzij een hervormingsproces van het kapitalisme zelf. Niet de middenklasse verdween, maar het proletariaat, waarvoor de ene vinexwijk na de andere gebouwd werd.

Tot voor een decennium of drie. In Engeland verklaarde Margaret Thatcher de samenleving irrelevant. Het individu is het enige wat bestaat, zo vond ook Ronald Reagan in de VS. Echte welvaart ontstaat pas wanneer ieder voor zich werkt. Ze leken de woorden van de zeventiende eeuwse Nederlands-Engelse denker Bernard Mandeville ter harte te hebben genomen. De private ondeugd van de hebzucht slaat om in het publieke voordeel van een rijke samenleving, zo had die geschreven.

Dat hebben we geweten. Om te beginnen in de angelsaksische wereld. Vóór Marx was daar al het verst ontwikkelde kapitalisme te vinden en dat is nog steeds zo - al gaat inmiddels niet meer Engeland maar de VS op kop. Het vermogen van de honderd rijkste Amerikanen bedraagt nu eenachtste van het totale bruto nationaal product, zo werd onlangs becijferd. De rijkste 20 procent verdient de helft van het nationale inkomen, de armste 20 procent eendertigste. De kloof groeit snel, en de middengroepen zakken langzaam verder weg.

Economische wantoestand
Zo ver is het in continentaal Europa nog niet gekomen, maar de tekenen zijn niet bemoedigend. Is Marx anderhalve eeuw te vroeg geboren - en hebben we veel te snel gejuicht toen zijn roep om een proletarische revolutie achterhaald leek? Waar die wél had plaatsgevonden, leken de mensen er tenslotte niet gelukkiger op geworden. De geleidelijke hervorming van de economische verhoudingen die hij als politieke kwakzalverij verachtte, bleek uiteindelijk een stuk succesvoller.

Dat kan het, denk ik, nog altijd zijn - ironisch genoeg misschien wel dankzij diezelfde Marx. Want als zijn beschrijving van de economische wantoestand opnieuw opgeld lijkt te doen, dan wordt ook zijn revolutionaire roep een stuk plausibeler. En bij opstand en burgeroorlog in eigen land is geen kapitalist gebaat. Sociale hervormingen kwamen er vanuit morele verontwaardiging én uit angst. Die angst kan opnieuw een krachtig instrument worden tegen een liberalisme dat een beetje is doorgeschoten.

Marx de scherpzinnige, Marx de boeman: ze zijn geen van beiden uitgerangeerd. Als antwoord op wat hij analyseerde, koos Europa steeds meer voor sociaaldemocratische en Rijnlandse reguleringspolitiek, om af te wenden wat hij als onontkoombaar profeteerde. Voorzichtig, ingehouden en met oog voor de toekomst meed het de excessen van communisme én marktindividualisme. Als dat (deels ongewild) Marx' erfenis is, dan heeft hij ons vandaag meer te zeggen dan ooit.

undefined

Begaan met de arbeiders
Karl Heinrich Marx werd op 5 mei 1818 geboren in Trier, in het Duitse Rijnland. Zijn ouders stamden uit (deels Nederlandse) rabbijnengeslachten, om praktische redenen hadden zij zich tot het protestantisme bekeerd. Karl ging rechten studeren in Bonn, maar zat binnen een jaar in de cel wegens dronkenschap. Zijn vader stuurde hem naar het serieuzere Berlijn, waar hij overstapte op filosofie. Hij promoveerde maar kreeg geen universitaire aanstelling. Hij belandde in de journalistiek: voor de Rheinische Zeitung schreef hij onder andere over de armoede van wijnboeren in de Moezel, tot de krant wegens deze 'opruiende' artikelen werd verbden. In 1843 trouwde Marx met zijn jeugdliefde Jenny von Westphalen, nicht van de gebroeders Philips. Vier van hun zeven kinderen zouden jong sterven. Kort na zijn huwelijk verhuisde Marx naar Parijs en werd redacteur van de 'Deutsch-Französische Jahrbücher' (Duits-Franse Jaarboeken). Daarvan verscheen slechts één aflevering, maar hij maakte er kennis met Friedrich Engels, zoon van een Duitse industrieel. Hun beider bekommernis over de toestand van de arbeiders leidde tot een intensieve samenwerking, en Engels' financiële ondersteuning van Marx. In 1848 publiceerden zij het 'Communistisch Manifest', met de beroemde beginregel: "Er waart een spook door Europa - het spook van het communisme."

Het eerste deel van Marx' hoofdwerk 'Het Kapitaal' verscheen bijna twintig jaar later, in 1867. Hij schreef het in de beroemde reading room van het Brits Museum in Londen, waarnaar hij in 1849 had moeten uitwijken. Marx bleef werken aan de voltooiing van Het Kapitaal, tot hij na een ziekbed van twee jaar in 1883 overleed.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden