Vergeving

Misschien doet u het. Of uw buurman doet het. Hele volksstammen doen het. Jezelf straffen, bedoel ik. Waarom? Omdat ze het gevoel hebben niet te deugen (in bijbeltaal: zondig zijn). Ze vinden dat ze niet genoeg presteren, hun relatie loopt niet lekker, en kinderen kunnen denken dat de ouderlijke herrie hun schuld is. De stress die dat geeft reageren ze af door zichzelf schade toe te brengen.

Ik heb ze in therapie gehad, van meiden die zichzelf snijden tot mannen die steeds een relatie afbreken omdat ze die niet waard zouden zijn. Dit volgens de logica: Ik ben slecht, daarom verdien ik straf en dat is goed. In lichtere vorm vinden we deze zelfkwelling ook bij hen die nagelbijten of veel van zichzelf 'moeten'.

Soms wordt de agressie naar buiten gericht. Dan krijg je knokpartijen in het stadion, crimineel gedrag in de wijk of zondebokdenken - van racisme en antisemitisme tot pesten op school. Een van de moeilijkste periodes in mijn leven was toen ik maar geen baan kon vinden. Door mijn frustratie over de zoveelste standaardafwijzing kreeg de kat soms een onverdiende douw.

Meestal, echter, willen we anderen niet schaden. Mensen buigen hun agressie naar zichzelf toe. Politici kunnen hieruit een slaa-tje slaan. Denk aan de conservatieve Tea Party in de Verenigde Staten. Gespekt door miljonairs, mobiliseert deze beweging arme mensen om te stemmen voor lagere belastingen voor de rijken. Je moet er maar opkomen, maar het werkt. De armen die zich mislukt en daarom schuldig voelen, straffen zichzelf door de rijken nog rijker te maken.

Bij ons zien we hetzelfde gebeuren. Bij de laatste Europese verkiezingen trokken populistische partijen die uit de EU willen breken vooral kiezers die, bij de economische teruggang die daarvan het gevolg zou zijn, het hardst geraakt zullen worden. Door op zo'n beweging te stemmen snijden ze zichzelf.

Waarom is dit verschijnsel zo wijdverbreid? Ik denk omdat in onze ontkerkelijkte tijd de agressie weinig andere uitwegen meer heeft. Vroeger kon je die richten op de figuur van Jezus, die geduldig 'onze zonden en tekorten op zich neemt'. Dat maakt van hem een zondebok wat niet erg is, want hij kan ertegen - je bent God of niet.

Het resultaat was dat mensen zich in tijden van moeite of crisis bevrijd voelden van een schuldige last die ten koste zou gaan van henzelf, of zou worden afgewenteld op anderen. De antropoloog René Girard laat zien hoe Christus zo voorkomt dat mensen tot zondebok worden gemaakt, waardoor een humane samenleving mogelijk wordt.

Maar vandaag is dit grotendeels uit het collectieve bewustzijn gegleden. In de VS is het geloof meer iets voor 'winners' geworden dan voor 'losers'. En in Europa is een beeld van de gekruisigde Jezus in een kapelletje als een dode mus waar je met enige deernis of (waarschijnlijker) onverschilligheid langs fietst. Vorig jaar oordeelde het Europese Hof voor de Mensenrechten dat Italië crucifixen in openbare klaslokalen mag laten hangen omdat die niet een religieus, maar slechts een 'historisch en cultureel' symbool zouden zijn.

Waar kunnen in onze prestatiemaatschappij mensen met hun gevoel waardeloos te zijn en de agressie die dat oproept naartoe? Waar vind je onvoorwaardelijke acceptatie en vergeving in een wereld die van commercie en internetpoeha aan elkaar hangt?

Bij een therapeut? Inderdaad krijgt die meer mensen die niet zozeer een psychisch maar een spiritueel probleem hebben. Het is dan beter om te verwijzen naar een pastor.

Wie weet, maakt die iemand blij met een dooie mus.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden