Vergeven - wezenstrek van onze cultuur

Het toneelstuk 'Braambos' van Willem Jan Otten roept bewondering én weerstand op. Critici zitten in hun maag met het zware thema van schuld en vergeving. Filosoof Ger Groot analyseert waarom. ,,Gelovig of ongelovig, we zijn dieper door het christendom gevormd dan we willen toegeven.''

'Over vergeving.' Die zin spat van de posters voor 'Braambos', het nieuwe toneelstuk van Willem Jan Otten, door Het Toneel Speelt. Het is vreemd de interpretatie van een stuk als reclamemateriaal te gebruiken. Schrijvers moeten tonen wat ze willen vertellen, en hun boodschap niet van de billboards schreeuwen.

Mogelijk is het deze expliciete uitleg geweest die critici heeft geërgerd. Goed, geen journalist is de kern van het stuk ontgaan: een jaar nadat de hevig getraumatiseerde Lena zelfmoord heeft gepleegd, duikt haar verkrachter op en vraagt vergeving aan Lena's tweelingzus Guusje.

Veel waardering oogstte Otten niet met zijn stuk. ,,Een looiig thema, dat ontaardt in een drakerige tragedie,'' aldus Het Parool. Trouw was genuanceerder, maar NRC Handelsblad vond dat Otten het stuk uit zijn handen liet vallen, en de lezer achterliet met 'een overvol denkstuk'. En volgens de Volkskrant zou Otten vergeving zien als een katholiek thema bij uitstek.

Maar wat vergeving betekent? Moet of kan verkrachting worden vergeven? De critici veroordelen wel maar gaan nauwelijks in op het thema van het stuk. De reacties op de website van Het Toneel Speelt zijn tegengesteld aan die van de critici. Indrukwekkend, noemt een toeschouwer 'Braambos'. Verpletterend. Gedurfd. 'Tot tranen toe geroerd'.

'Braambos' irriteert én ontroert. Een bijzonder kunstwerk dus, dat we beter serieus kunnen nemen.

Wat is er gebeurd? Een 15-jarig meisje moet zich op een vrijdagmiddag melden bij haar gymnastiekleraar. Zij krijgt straf. Eigenlijk is niet zij schuldig, maar haar tweelingzusje. Omdat de docent de twee niet uit elkaar kan houden, biedt Lena zich aan als plaatsvervanger. Dat wordt haar fataal. De leraar vergeet haar, een man komt binnen, die haar vastbindt, verkracht en dagenlang gijzelt. Als ze bijna omkomt van de dorst pist hij in een bierblikje om haar te laten drinken.

Nadat ze door de politie is bevrijd, brengt Lena vijftien jaar door in apathie. Op de dag waarop het misdrijf verjaart, hangt ze zich op aan een boom in de tuin bij haar huis. Een jaar later strompelt een zekere Bruce het huis bij het Braambos binnen. Hij denkt Lena te zien, het meisje dat hij zoveel jaar geleden misbruikt heeft. Hij doet zijn verhaal over de verkrachting. Over het blikje pis. En vraagt niet Lena maar haar tweelingzus Guusje om vergeving.

Ger Groot, publicist en docent filosofie aan de Erasmusuniversiteit in Rotterdam, vindt het drama van Willem Jan Otten niet specifiek rooms. ,,Ik zou het toneelstuk eerder christelijk noemen'', zegt hij. ,,Neem de eerste keer dat Bruce om vergeving komt vragen. Hij werpt zich aan Guusjes voeten, begint, en onderbreekt zijn biecht geregeld met: 'O, Vader'.''

,,Een vreemde vorm. Het naturalisme van het stuk wordt erdoor doorbroken, want hier kan geen sprake zijn van een gewone vader. Door de herhaling van 'O Vader', ook nog met die vreemde, archaïsche 'O', krijgt de smeekbede het karakter van een religieus recitatief.''

Guusje reageert ontzet op de vraag om vergeving van Bruce en ze voegt hem toe dat hij zich beter kan ophangen aan de hoogste boom. Groot: ,,Guusje ervaart dat verzoek als iets onbehoorlijks en zij is de enige niet. Ook het vroegere vriendje van Lena, Hajo is ontzet. Hij heeft zich inmiddels ontwikkeld tot succesvol schilder en heeft net de opdracht gekregen een kruisiging te maken. Voor hen probeert Bruce met de vraag om vergeving van zijn schuld af te komen.''

,,Toch is hun reactie, zelfs als je in het achterhoofd houdt dat een dergelijke daad niet te vergeven is, wel érg heftig. Dat komt doordat Bruce - hij blijkt een stervende zwerver te zijn - hen met een probleem opzadelt. Hoe goed de argumenten ook zijn om níet te vergeven, zo'n moreel appèl naast je neerleggen, levert altijd een ongemakkelijke situatie op. Daaraan kunnen ze zich haast niet onttrekken.''

Omdat uit die weigering impliciet volgt dat ze onbarmhartig zijn?

,,Ja. Of we het willen of niet, we hebben het nu eenmaal als onze plicht leren zien onze vijanden hun schuld kwijt te schelden als zij ons vergeving vragen. Dat is de onuitwisbare erfenis van het christendom in onze cultuur. Het onzevader beroept zich zelfs tegenover God op die bereidheid: 'en vergeef ons onze schulden, zoals wij vergeven onze schuldenaren'.''

,,Vergeven en vergeten, dat leren we onze kinderen al. Guusje en Hajo zijn daartoe niet in staat, hebben daar de beste redenen van de wereld voor en toch zit het hun niet lekker. Ze schieten te kort en daarom barsten ze uit in onbeheerste woede.''

Vergeven is dus een toe te juichen deugd, maar degene die vergeving vraagt, zadelt iemand anders wel met een groot probleem op. Je zou kunnen zeggen: hij doet twee keer kwaad. Eerst door zijn wandaad en vervolgens door nota bene dezelfde persoon die hij het kwaad heeft aangedaan ook nog eens voor een zware of zelfs onmogelijke plicht te plaatsen.

,,Je kunt van die plicht tot vergeving misbruik maken. Neem de ideologie van het open huwelijk, die vooral in de jaren zeventig hoogtij vierde. Overspel was toegestaan, mits je daar maar volstrekt eerlijk en open over was. Een wreed uitgangspunt. Je doet iets wat voor de ander pijnlijk is en vervolgens ga je er je huwelijkspartner ook nog mee lastig vallen. En wel om, door het feit dat je zo 'eerlijk' bent, de ander moreel te dwingen tot vergeving. Zo'n eis maakt een dergelijke faux pas eigenlijk dubbel pervers.''

In 'Braambos' had Bruce dus niet naar Guusje toe mogen gaan, en om vergeving mogen vragen?

,,Er is een verschil tussen het opbiechten van overspel en deze smeekbede. Wie het eerste doet, betrekt iemand die tot dan toe van niets wist bij zijn daad. Voor de bedrogene wordt die daad pas een realiteit door het opbiechten ervan. Wees dan echt hypocriet en doe alsof er niets gebeurd is. Eerlijkheid - laat staan absolute eerlijkheid - is altijd al een zwaar overschatte deugd geweest.''

,,Maar in het geval van Bruce zijn de feiten bekend. Bruce doet zich ook niet beter voor dan hij is. Hij chanteert Guusje niet met zijn berouw. En hoe je het ook wendt of keert, het tonen van inkeer na een misdaad is nog altijd beter dan het niet-tonen daarvan. Dat had Bruce ook voor zichzelf kunnen doen, zonder iets tegen iemand te zeggen. Maar wat had dat betekend? De bekentenis en smeekbede tegenover Guusje, dus tegenover iemand anders, geven daar wel degelijk een grotere draagwijdte aan.''

,,Vanaf dat moment is het berouw niet meer vrijblijvend. Niet voor Bruce, maar ook niet voor Guusje. De pijn die zij daardoor te lijden krijgt, is niet te vermijden. Maar dat sommige pijn nu eenmaal niet uit het leven kan worden weggesneden, is de les die tragedies ons al duizenden jaren leren. Er is geen softe oplossing, voor geen van beiden. En uiteindelijk vergeeft zij hem inderdaad en komt ook zij - zo mag je vermoeden - met het verleden in het reine.''

En dan is alles weer koek en ei?

,,Nee. Vergeven is het aanvaarden van het berouw dat iemand toont, en de bereidheid te geloven dat het berouw oprecht is. Het is een vergissing te denken dat het kwaad met de vergeving oplost, maar het wordt er - mag je hopen - wel draaglijker door. Het kwaad uitwissen ligt niet in onze macht, en juist daarom is vergeven ook iets bovenmenselijks. Het gaat niet alleen onze kracht te boven, maar gaat ook in tegen de 'economie' van de schuld. Want er wordt een streep gezet door een rekening die niet is afgelost. Wat Bruce gedaan heeft, kan niet ongedaan gemaakt of gecompenseerd worden.''

,,Wanneer we het over misdaad en straf hebben, vergeten we vaak dat 'schuld' oorspronkelijk een economische term is. De vaak verkeerd begrepen oudtestamentische uitdrukking 'Oog om oog, tand om tand' betekent dat schade alleen ongedaan kan worden gemaakt door een bedrag, een boete die even groot is als de geleden schade. De schuld moet letterlijk vereffend worden. Daarna staan we - opnieuw een boekhoudterm - quitte.''

,,Maar schuld vergeven doorbreekt die economie. We schelden de schuld kwijt - wat hetzelfde woord is als quitte - maar er heeft geen vereffening plaatsgevonden. Dat ook niet, niet meer. Het christendom, en daarmee de hele westerse beschaving, heeft het morele begrip 'schuld' een andere betekenis gegeven. We zien het niet langer alleen als een economische term, maar als iets dat te maken heeft met het geweten, dat wil zeggen met ons innerlijk. En daar vindt geen ruilverkeer meer plaats.''

,,Dat heeft tot gevolg gehad dat morele schuld onuitwisbaar is geworden. Wat ik ook doe om mijn slachtoffer te compenseren, de schuld raak ik nooit kwijt. Daarom gaan zoveel mensen onder een schuldcomplex gebukt, terwijl je in niet-christelijke culturen veeleer ziet dat mensen zich schamen. Daar is de schuld als het ware uitwendig gebleven. Ze ligt tussen mensen, maar niet in het geweten van mensen zelf.''

Er is in de christelijke culturen dus geen oplossing voor de schuld?

,,Menselijkerwijs gesproken niet. Er valt met het geweten niet te marchanderen. Dat wil zeggen: de economie van schuld en aflossing stuit daarop af. Het enige antwoord is de kwijtschelding, die eigenlijk het hele economische model opblaast. Iemand anders is schuldig jegens mij, hij staat bij mij in het krijt, en ik haal een streep door de rekening - om niet.''

,,De filosoof Paul Moyaert spreekt in dat verband wel over de 'mateloosheid' van het christendom. Dat lijkt me ook van toepassing op dit toneelstuk. De vergeving die Bruce vraagt, betekent geen vereffening van de schuld. Ze ontstijgt de calculeerbaarheid van de menselijke verhoudingen en gaat in die zin alle maat te buiten.''

,,Vandaar ook - denk ik - die vreemde aanroep van de Vader, die het realisme van het stuk bruusk en zelfs nogal irritant doorbreekt. Die vraag is mateloos en daardoor ontstaat er zo'n hachelijke situatie. Op het ogenblik dat Bruce zijn smeekbede uitspreekt, verdwijnt alle redelijkheid. Van Guusje wordt iets gevraagd wat onredelijk is en misschien wel onmenselijk. Op dat ogenblik, zo begrijp ik die scène in het stuk, betreed je het goddelijke - of het duivelse.''

Daarom nogmaals de vraag of Bruce zoiets wel mag doen. Mag hij de eerste zijn die een stap zet buiten de ethische economie?

,,Ik zou zeggen dat dat alleen mag wanneer alles ervan afhangt. Bruce vraagt gratie, maar die vraag is niet gratuit. Hij is stervende, maar hij kan pas sterven wanneer Guusje hem vergeven heeft. Voor hem staat alles op het spel en hij maakt zijn heil totaal afhankelijk van haar. Hij vraagt om gratie, maar betaalt er de hoogste prijs voor. Als zij hem niet vergeeft, weet hij zich verdoemd.''

,,Daarom staat 'Braambos' vierkant binnen de christelijke cultuur, en dus binnen de westerse cultuur. Gelovig of ongelovig, we zijn nu eenmaal veel dieper door het christendom gevormd dan we meestal willen toegeven. Daarover gaat 'Braambos', en daarom is het zo'n lastig, verwarrend en ongemakkelijk makend stuk.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden