Review

Vergeten revolutie krijgt menselijk gezicht

Klaus Kordon: 'De rode matrozen', vert. Els van Delden, Van Holkema en Warendorf, 400 p, ¿ 39,90, vanaf 12 jaar.

Het zijn namen die iets warms oproepen, nostalgie naar de tijd dat het communisme nog in de kinderschoenen stond en als een nieuw geluid, een frisse lentewind door Europa woei, waar het de hoop op een menswaardiger bestaan voor de armen en verdrukten deed oplaaien. En dat met leuzen die - hoezeer het communisme nu, tachtig jaar later, ook uitgekotst wordt - frappant eigentijds aandoen: 'Vrede nu' en 'Brood voor de armen'.

De Duitse auteur Klaus Kordon (53) haalt in zijn jeugdroman 'De rode matrozen' die vergeten winter van 1918-1919 terug, en zet Rosa Luxemburg en Karl Liebknecht in hun sociale context: de straatarme, hongerende arbeiders in Berlijn aan het eind van de Eerste Wereldoorlog. Vrouwen die de oorlog spuugzat zijn, die dagelijks uren in de rij staan voor een oud brood, met mannen die niet of invalide van het front terugkomen, en kinderen die sterven aan tbc, ondervoeding en uitputting. Bomen en banken worden opgestookt, kinderen jatten schooltassen vol erwten en havermout uit de magazijnen van de rijken, dokters schrijven medicijnen voor die er niet zijn: melk, eieren en warmte, conservatieve leraren slaan kinderen van revolutionaire ouders tot bloedens toe met stok en rotting.

'De rode matrozen' is het eerste deel van een imposante trilogie (samen ruim 1200 pagina's en tien jaar werk) die gezien kan worden als het politiek geweten van Duitsland. De delen spelen tijdens drie historische keerpunten in de Duitse geschiedenis van de twintigste eeuw: 1918-'19, 1932-'33 en 1945, beleefd vanuit het arme, maar hechte Berlijnse arbeidersgezin Gebhardt, dat in een huurkazerne woont. In deel 1 (1918-'19) is de dertienjarige oudste zoon Helle hoofdpersoon, in deel 2, 'Met je rug tegen de muur' (1932-'33) zijn broer Hans, die dan vijftien is, en in deel 3 'De eerste lente' (1945) de twaalfjarige Anne, dochter van Helle.

Door kinderen als hoofdpersonen te nemen slaat Kordon twee vliegen in één klap: hoewel hij een volwassen thematiek behandelt, wordt zijn trilogie daarmee beter toegankelijk voor jongeren, én het is handig voor zijn verhaallijn, want nieuwsgierige kinderen kan je overal waar iets spannends aan de hand is laten opdraven, zonder dat ze meteen opgepakt worden. Dat geldt vooral voor 'De rode matrozen': zodra Helle hoort dat er ergens in de stad geschoten wordt gaat hij eropaf, ook als het niet mag van zijn ouders. Zo staat hij overal met zijn neus bovenop. Hij is erbij als de muitende matrozen van de Keizerlijke Marine uit Kiel onder luid gejuich de stad inrijden: hij klimt op een van hun auto's en leert de matrozen Heiner en Arno kennen - zo krijgt het abstracte 'rode matrozen' een persoonlijk gezicht - en mag dan even met hun rode vlag zwaaien. Hij is erbij als zij samen met Berlijnse revolutionairen arbeiders- en soldatenraden oprichten en keizer Wilhelm tot aftreden dwingen. Hij schuilt voor geweervuur in een huis, waar een stervende soldaat in de gang neervalt. Hij komt op straat die kleine, deftige mevrouw met de grote hoed tegen, Rosa Luxemburg, theoretica van de revolutionaire arbeiders (de Spartakisten volgden de ideeën uit haar 'Spartakusbrieven', genoemd naar Spartacus, de leider van een slavenopstand in Rome in 71 na Chr.). Hij ziet vanuit de verte Karl Liebknecht een massabetoging toespreken, en maakt op het eind diens begrafenis mee, die tot een demonstratie op zich uitgroeit. Op die manier maakt Kordon Helle voor de lezer tot de ideale ooggetuige van een (mislukte) revolutie: ideaal ook omdat in hem het politieke en het persoonlijke samenvallen: zijn vader komt uit de oorlog terug met één arm; hij is verlegen tegenover zijn vriendinnetje dat aan de tering lijdt; hij past op zijn kleine broertje; zijn ouders voelen zich schuldig omdat zij revolutie maken terwijl hun kinderen ziek achterblijven in een koud huis zonder eten. Zo volg je de politieke en persoonlijke ontwikkeling van een dertienjarige in het heetst van een strijd die verloren wordt door onderlinge verdeeldheid, waardoor de contrarevolutie de macht grijpt.

Eerder werden deel 2 en 3 vertaald, die beide een Zilveren Griffel kregen: terecht, want Kordon is wel geen groot stilist, maar als geen ander verstaat hij de kunst om een sociale geschiedenis in al haar complexiteit neer te zetten, genuanceerd maar glashelder. Hij doet dat vanuit een duidelijk standpunt, waarin hij hartstochtelijk blijft zoeken naar een soort oerbron, waarin socialisme en humanisme (en onbedoeld ook christendom) één zijn. Toch blijft hij niet steken in een ideeëngeschiedenis, want zijn personages worden mensen van vlees en bloed, die je als lezer in hun grootheid en kleinheid, stille heroïek en tragiek zou willen omarmen. En bovendien weet hij in alle drie de romans de spanning zó te doseren, dat je per se wil weten hoe het afloopt met je papieren vrienden. De overdaad aan politieke discussies tussen hen haalt de vaart soms uit de verhalen, maar verslapt de aandacht nooit lang.

De uitgeverij heeft lang geaarzeld met de vertaling van 'De rode matrozen', omdat de problematiek daarvan verder van ons Nederlandse bed af ligt, dan die van opkomst en ondergang van het Hitlerregime. Toch maakten deel 2 en 3 nieuwsgierig naar dit eerste deel. Het is goed dat het er nu is, maar het is wel minder sterk dan de beide volgende delen. Dat ligt niet aan het onderwerp dat in Nederland minder zou aanspreken: Kordon komt buitengewoon goed gedocumenteerd over en weet ook hier uitstekend de geschiedenis een menselijk gezicht te geven. Maar het is alsof hij in dit eerste deel (in Duitsland verschenen in 1984) met zijn schrijven nog op gang moest komen: hij lijkt het erin te willen stampen: wie geen geld, wapens of macht heeft, heeft het slecht. Een open deur, ook als het minder vaak gezegd wordt. Bovendien gebruikt hij te veel woorden, waardoor zijn zinnen soms lijzig worden. Maar dit is detailkritiek op een roman die samen met de twee andere tot de beste sociaal-realistische, historische jeugdromans behoren die de laatste decennia verschenen zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden