Vergeten devotie

Van Limburg tot Groningen telt Nederland honderden voormalige bedevaartsplaatsen. Trouw zoekt deze zomer naar sporen van de vergeten devotie. Vandaag: het verdwenen kruisbeeld van Enkhuizen.

Eén afbeelding van het Heilige Kruis aan de holle boom is er over: een houtsnede in een kroniek uit 1517. Op het plaatje is het kruis eigenlijk nauwelijks te zien, het lijkt alsof Jezus direct aan de boom is vastgespijkerd. Geknield op de voorgrond is de maagd te zien met wie het allemaal begon: nadat ze met Pasen ter communie was geweest, werd ze op weg naar huis onwel. Volgens de legende braakte zij een hostie uit in een holle boom, waarna er een kruis aan groeide. Dit alles gebeurde ergens in Noorwegen, maar op de een of andere wijze kwam het kruisbeeld terecht in Enkhuizen. Daar werd het tussen 1515 en 1572 vereerd door bedevaartgangers.

Met de komst van de Reformatie verdween het kruis spoorloos en daarmee ook de pelgrims. Welke herinneringen zijn er nog aan de bedevaartcultus?

Enkhuizen oogt toeristisch en zonnig op deze zomerdag. In de Buitenhaven dobberen plezierjachten op het water. Het straatbeeld wordt bepaald door dagjesmensen op de fiets en slenterende toeristen. Om de hoek van de Melkmarkt doemt de statige toren van de Zuiderkerk op, met haar kopergroene, uivormige torenspits. De kerk werd tussen 1422 en 1524 gebouwd, en St. Pancraskerk genoemd. Na de reformatie kwam ze in bezit van de protestanten en dat is ze nu nog steeds.

De kerk is vanwege een begrafenis gesloten voor publiek, maar buiten is een man aan het werk in de kerktuin. Achter het stenen muurtje staan de viooltjes keurig op een rijtje. Tuinman Evert ("mijn achternaam hoeft niet in de krant") heeft weleens van het wonderbaarlijke kruis gehoord, maar hoe het precies zit, kan hij niet vertellen. "Misschien weten de katholieken meer?"

Hij loopt mee naar de Franciscus Xaveriuskerk, 200 meter verderop. De kerk zelf is ontoegankelijk vanwege de slechte staat van de vloer, maar in het bijgebouw doet Joke Weijens, die namens vereniging Oud-Enkhuizen rondleidingen door de stad geeft, de deur open. Het wonder van Enkhuizen is haar bekend. "Maar volgens mij is het niet helemaal echt." Weijens heeft gehoord van "een kruis dat uit het hoge noorden kwam, waar mensen naar toe kwamen om te genezen".

De Divisiekroniek uit 1517, de enige beschikbare bron uit die tijd, meldt inderdaad dat het kruis uit Noorwegen kwam. Op de afbeelding is dat te zien aan het landschap met rotsen en water. Volgens de middeleeuwse kroniekschrijver had het kruis, eenmaal overgebracht naar de kerk in Enkhuizen, "talloze blijken van genade gegeven en wordt het nog dagelijks door mensen in nood met gaven bezocht". De remonstrantse predikant Brandt meldt bijna een eeuw later in een ander geschrift dat het kruis "verscheidene miraculeuze genezingen had bewerkstelligd".

Vermist

Weijens: "Omdat het kruis vermist is geraakt trekken veel mensen dat verhaal in twijfel." Want een echt wonderkruis raakt natuurlijk niet zomaar zoek.

Waar het kruis is gebleven weet Weijens niet. Maar tijdens de speciale kerkenwandeling door Enkhuizen komt het verhaal van het kruis aan bod, vertelt ze. "Dus meer mensen moeten dit verhaal kennen."

Een rondgang langs cafés op de nabijgelegen Melkmarkt levert evenwel geen blijken van herkenning op. Ook bij de visboer en de bakker heeft niemand ooit van een heilig kruis gehoord.

Even verderop in de Westerstraat zit Meindert Reus achter een kraampje met bidprentjes en boeken over de streek. 'West-Friese nostalgie' staat er, maar van een verdwenen bedevaartplek weet hij niks. "Ik ben ook niet van Enkhuizen", legt hij uit. Volgens hem moeten er wel mensen in de stad zijn die meer kunnen vertellen, zijn achterneef bijvoorbeeld. Maar die is helaas niet thuis. Bij de 'Kroniek van Enkhuizen' aan de Oude Gracht wil Frans van Leeuwen de krant wel te woord staan.

"Dat kruis ja, daar weet ik alleen vaag iets van af." Hij belt Klaas Koeman, voorzitter van Oud-Enkhuizen: "Klaas, dat beroemde kruis, die splinter, wat weet jij daarvan?" Aan de andere kant van de lijn klinkt gelach, dan een lange stilte. "Ik moet even diep nadenken", zegt Koeman. Dan begint hij te vertellen: "De kroniek van Brandt is eigenlijk de enige bron die erover bericht: er was een stuk hout meegenomen uit Scandinavië dat, eenmaal hier, nog bleek te leven. Het groeide in de vorm van een kruis."

Volgens Koeman is dat het enige wonder dat ooit in Enkhuizen plaatsvond. "Kijk, de kerk was er natuurlijk dol op, want een pelgrimsstroom levert geld op. Maar dat er ook mensen genezen werden, daar heb ik nooit iets over gehoord. Het was een heilig teken waar je naartoe ging om te bidden."

Weet hij misschien waar het kruis is gebleven? Koeman, lachend: "Het zou me niets verbazen als het in een protestantse open haard is verdwenen. Maar dat is speculatie. In die tijd werden veel roomse superstitiën weggehaald. Er is ook een keer een kop van een beeldengroep gevonden, die hadden ze gewoon begraven. Dat kan ook met het kruis zijn gebeurd."

Aan het eind van de middag willen dominee Hanneke Borst en koster Tjeerd Bielsma wel een rondleiding door de Zuiderkerk geven. De Kruiskamer, waar het beeld ooit heeft gestaan, is net afgelopen winter verbouwd. Achter een glazen wand is een moderne constructie met twee verdiepingen verrezen. Beneden een keukentje en enkele lange withouten tafels met stoelen. Daarboven twee vergaderzaaltjes. Alles strak en wit. Helemaal bovenin, net onder de nok van het originele houten plafond, is een ruimte die tegenwoordig de Kruiskapel heet. Er staat een altaartafel opgesteld. "Hier kun je nog een klein liturgisch moment houden", zegt Borst.

Volksplek

Waarschijnlijk stond het kruis tegen deze pilaar, wijst de dominee. De grote vrijstaande zuil, die duidelijk afwijkt van de anderen, is destijds uit de Oude Kerk in Amsterdam aangesleept. Van het kruis zelf is niets meer te zien. Koster Bielsma betwijfelt zelfs of het echt heeft bestaan: "Het kan ook een fabel zijn. Want kijk, de kerk was in 1524 af, maar hier staat dat de kapel al in 1515 is aangebouwd, dus dat kan helemaal niet." Borst reageert: "Ongelovige!"

Zelf denkt ze dat er wel degelijk een kruis is geweest. Maar alle verhalen daaromheen? "Die maagd en die hostie, dat is natuurlijk een mooi verhaal, dat trekt mensen. Het was een hype, en op een gegeven moment ging die weer over."

Borst vermoedt dat het kruis met de Reformatie is weggehaald. "Hier in Enkhuizen was de Beeldenstorm geen woeste toestand, maar de kerk werd wel degelijk aangepakt: het een en ander werd weggepoetst, de kleurrijke muurschilderingen werden overgeschilderd."

Of er in latere tijden nog andere wonderen zijn gebeurd? "Nee", zeggen Borst en Bielsma stellig. Borst: "Misschien dat Enkhuizen daarom zo makkelijk overging op de reformatie. Wel jammer, eigenlijk. Ik had het wel leuk gevonden, zo'n kruis."

De kerk was destijds echt een volksplek. Bielsma: "Ze fungeerde als een overdekte promenade: als het regende, flaneerde men binnen." Borst: "Er liepen ook beesten rond en het zou me niets verbazen als er ook markt werd gehouden."

Met de restauraties van de afgelopen eeuw is steeds meer van de beeldtaal die verstopt was weer tevoorschijn gekomen: de verflaag werd afgekrabd en de plafondschilderingen in ere hersteld. Ook de muurschilderingen van heiligen Joris, Christoffel, Catharina en Brigida zijn weer te bewonderen.

Hebben de protestanten daar tegenwoordig geen bezwaar meer tegen? "Nee hoor, helemaal niet", zegt Borst. Bielsma: "En als hier een katholiek begraven wil worden, mag dat ook. Dan halen we gewoon Maria de kerk in."

Achterin de kerk, achter een blauwpaarse opstelling, is een stilteruimte ingericht. Je kunt er een kaarsje branden en er ligt een boek met namen van overledenen. Aan de muur hangt een icoon van Jezus. Ook zijn er bordjes met namen, de overledenen van afgelopen jaar aan de ene kant: 23. De dopelingen aan de andere kant: één enkel bordje en drie spijkers. Borst: "Er is niet zoveel jonge aanwas."

Is het misschien een idee om de bedevaartcultus nieuw leven in te blazen?

Bielsma: "Dan moet het wel geloofwaardig zijn."

"Niet per se", werpt Borst tegen. "Het moet iets dóen met mensen. Verhalen doen iets met mensen en de kerk moet een plek zijn waar die verhalen tot uiting komen."

Dan verklapt ze: "In de omgeving van Enkhuizen bevinden zich meer plekken die gerelateerd zijn aan St. Pancras, de vroeg-christelijke martelaar naar wie de kerk in eerste instantie werd genoemd. Er zijn prille plannen om een wandelroute langs alle Pancras-plaatsen te ontwikkelen. Niks is nog zeker, maar wie weet wordt de Zuiderkerk binnenkort toch weer een echte pelgrimsplek."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden