Vergelijkingen zijn altijd meer dan ze lijken

Maskers van beide presidentskandidaten in een Halloween-etalage van een winkel in New York. Beeld REUTERS

De afgelopen week kwamen verschillende vergelijkingen voorbij die breed werden besproken in de media en daarbuiten. Ger Groot neemt enkele geruchtmakende onder de loep van de retorica.

Het was de week waarin een filosoof de PVV een grotere bedreiging noemde dan de NSB. Waarin de Israëlische premier steun aan een Palestijnse staat afdeed als een uitnodiging tot genocide. Waarin Hillary Clinton beweerde dat vrouwelijke politici altijd harder worden beoordeeld dan mannelijke. En een mij onbekende mevrouw op Twitter klaagde over de volgens haar veel te kleine omvang van een correctiebericht in een landelijke Nederlandse krant: 'Grootmoedig toegeven van fouten tegenover zwarte vrouwen en excuses maken = zo moeilijk voor heel veel witte mannen'.

Als dat laatste de kers op de taart is, dan is het een heel klein kersje. Maar het is in zijn geniepigheid wel veelzeggend. Het terloopse gebruik van het krenkende 'witte' in plaats van 'blanke': in korte tijd zo ingeburgerd dat het bijna niet meer opvalt en er nauwelijks nog iets tegenin te brengen valt. En het even terloops framen van collectieve tegenstellingen: zwart/wit, vrouw/man, goed/slecht. Je zou na zoveel jaren van vermoeiende discussie over stereotypering verwachten dat zoiets zou zijn uitgestorven, maar die hoop blijkt steeds weer vergeefs.

Seksistische kritiek
Zie Clinton en haar zelfbeklag, waarvan je je kunt afvragen hoe verstandig dat is voor een presidentskandidaat. 'Presidentieel' zag ze er sowieso niet erg uit, vonden haar belagers - en juist dat wees volgens Clinton op seksistische kritiek. Zou het werkelijk? Na ruim een half jaar Amerikaanse verkiezingsrace heb ik nog niemand horen beweren dat Donald Trump er wèl 'presidentieel' zou uitzien - maar volgens Clinton is het eigenlijk een kwestie van geslacht.

'Eigenlijk': dat woord weet wat, of het nu letterlijk gebruikt wordt of niet. Politieke kritiek is eigenlijk een vorm van antisemitisme; populisme is eigenlijk erger dan nationaalsocialisme. Waarom zou je twee dingen níet met elkaar mogen vergelijken? - vroegen sommigen zich deze week af. Vergelijken is tenslotte iets anders dan gelijkstellen. Je kunt het haar van Donald Trump naast een betonmolen houden en vaststellen dat ze werkelijk níets gemeen hebben. Je kunt een appel vergelijken met een piano en zeggen: een appel is rond en een piano ook niet.

Anders gezegd: een vergelijking als logische operatie is iets anders dan het retorische gebruik daarvan. En aan dat laatste ontkomen we nu eenmaal niet. Wie twee dingen vergelijkt, brengt ze onwillekeurig bij elkaar: de ronde appel en de evenmin ronde piano. Natuurlijk, híj heeft van de vergelijking geen gelijkstelling gemaakt. Dat doet de tegensputterende toehoorder, die kennelijk alleen maar hoort wat hij horen wíl - en bij wie dus de 'eigenlijke' doortraptheid zit. Zo is de maker van de vergelijking aan alle kanten ingedekt. Maar intussen heeft hij wel onderhuids toegestoken, ongeveer zoals wie onberispelijk 'wit' zegt in plaats van 'blank'.

Moeilijk te weerleggen
Soms is een vergelijking juist op gelijkstelling uit. Steun aan een Palestijnse staat is een oproep tot genocide; kritiek op Israël is antisemitisme. Het stilzwijgende 'eigenlijk' gaat hier de diepte in waar de gemeenschappelijke wortel de overgang bezegelt. Ongeveer zoals een koe een beest met vier poten is en een miereneter ook: dus waarom drinken wij in het vervolg geen mierenetersmelk?

Het aantrekkelijke van zo'n gelijkstelling is dat ze zo moeilijk te weerleggen is. Ja, die overeenkomsten zijn er - en voordat een subtieler geest heeft uitgelegd dat er daarnaast ook heel veel verschillen zijn heeft hij als draaikont het onderspit al gedolven. In tweeëneenhalf millennium van retorisch vernuft heeft die kunstgreep nog niets van zijn effectiviteit ingeboet.

Riskant is hij wel. Want wie iets zwaks vergelijkt met iets sterks, riskeert ongewild dat laatste te verzwakken tot het eerste. Ik heb de indruk dat dat voetje voor voetje aan het gebeuren is met het verwijt van antisemitisme. Té vaak gebruikt voor futiliteiten, begint het zijn aanstootgevendheid ongemerkt te verliezen. Nog duidelijker zie je dat bij het verwijt van fascisme. 'Als de PVV fascistisch is, nou dan maar fascist...' Daarmee zijn we alleen nog maar verder van huis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden