Vergelding mag niet het enige zijn (opinie)

De politiek stelt zich hard en genadeloos op tegenover levenslang gestraften. Ook zij verdienen perspectief.

Het is goed nieuws dat de oprichting van het forum ’humane tenuitvoerlegging levenslange gevangenisstraf’ door zoveel media is opgepakt. Het forum, een groep van veertig juristen en wetenschappers, pleit voor ’een sprankje hoop bij levenslang’. Hun doel is een wetswijziging, opdat voortaan levenslang veroordeelden na 15 jaar gescreend worden om te bezien of zij in aanmerking komen voor strafvermindering of vrijlating.

De meeste omringende landen hebben al zo’n regeling, en voldoen daarmee aan jurisprudentie van het Europese Hof op het gebied van mensenrechten. Nederland loopt uit de pas en kent alleen de mogelijkheid van een verzoek om gratie, wat in de praktijk bijna nooit wordt toegekend. In Nederland is levenslang dus echt levenslang.

Het Nederlandse systeem heeft kennelijk een groot maatschappelijk draagvlak. In het radioprogramma ’Standpunt.nl’ gaf circa 75 procent van de 1400 luisteraars (die via internet reageerden) aan, dat levenslang echt levenslang moet blijven. Het verbaasde me dat het percentage zó hoog is. No mercy, ’eens een boef, altijd een boef’, is de teneur.

Het geloof in straf als oplossing van het veiligheidsprobleem zit blijkbaar heel diep. Dat blijkt ook als politici keer op keer pleiten voor militaristische strafkampen voor jeugdige delinquenten, terwijl keer op keer wetenschappelijk bewezen is dat dit type kampen een averechts effect heeft: de jongeren verharden in hun criminele opvattingen en gedrag.

Ook de behoefte aan vergelding lijkt in de maatschappij alleen maar toe te nemen; woorden als ’vergeving’ en ’verzoening’ neemt niemand meer in de mond. Die behoefte aan vergelding sprak ook uit de reacties van politici op de ideeën van het forum. CDA- en VVD-politici waren mordicus tegen, met het argument: ’Als iemand levenslang heeft gekregen, dan heeft hij dat verdiend’. Waar komt deze sterke behoefte aan vergelding toch vandaan? En waarom is die juist in Nederland sterker dan in omringende landen?

Ik begrijp nog minder van deze harde, genadeloze opstelling als ik denk aan de grote geesten die de Nederlandse geschiedenis heeft voortgebracht. Filosofen als Erasmus en Spinoza spraken zich juist uit tégen kortzichtigheid en snelle oordelen over andere mensen, en vóór de weloverwogen redelijkheid.

Het verbaast mij ook dat juist VVD en CDA zich zo hard opstellen ten aanzien van de levenslang gestraften. Het liberale gedachtegoed benadrukt immers het belang van de eigen verantwoordelijkheid, de mogelijkheid van de mens om zijn lot in eigen hand te nemen? Daar hoort dan toch ook de mogelijkheid bij van rehabilitatie van de delinquent?

En van het CDA, dat zich op christelijke waarden beroept, zou je niet verwachten dat het zich zo onverzoenlijk toont ten aanzien van de mens die levenslang heeft gekregen, zonder perspectief om ooit nog vrij te komen.

Levenslange gevangenisstraf wordt alleen in uitzonderlijke gevallen opgelegd. En alleen als de rechter van mening is dat slechts een levenslange gevangenisstraf de maatschappij voldoende beveiliging biedt tegen nieuwe misdrijven van de betreffende persoon. Willem van E., die na een tbs-behandeling wegens een levensdelict opnieuw in de fout ging en een aantal Groningse prostituees vermoordde, kreeg levenslang. Ook de man die op een school in Hoogerheide een 8-jarig kind vermoordde, kreeg levenslang.

Levenslange gevangenisstraf is in principe een passend strafrechtelijk middel voor zeer ernstige misdrijven die de samenleving schokken. En toch is het nodig de huidige wetgeving aan te passen, zoals het forum voorstelt.

De mensheid heeft het strafrechtsysteem ooit in het leven geroepen om een einde te maken aan eigenrichting, aan het ‘oog om oog, tand om tand’, aan de zuiver door emotie ingegeven wraakreactie. Het gescheiden houden van de daad (het misdrijf) en de dader, is daarom een belangrijk beginsel in het moderne strafrecht. Dat houdt rekening met de persoon van de dader en zijn omstandigheden.

Op de website www.wraaknemen.nl is het treffend verwoord: „In een beschaafde, geordende samenleving bestaat de enige rechtvaardige reactie op ervaren onrecht uit een intelligente en pragmatische reactie van het rechtssysteem van die samenleving, vanuit integriteit, moreel besef, inzicht, begrip en realisme”.

Het Europese Hof voor de Rechten van de Mens vindt dat ook een tot levenslang veroordeelde ten principale recht heeft op ’een tweede kans’. Het zou goed zijn als Nederland zijn strafrecht aanpast aan dit principe, door een transparante, duidelijke screeningsprocedure na 15 jaar te ontwikkelen, zoals het forum voorstelt.

Dat betekent uiteraard niet dat alle tot levenslang veroordeelden in Nederland na 15 jaar zullen vrijkomen. Dat is ook niet het doel van het forum. Een nieuwe wettelijke procedure betekent alleen dat ook deze mensen een basaal mensenrecht kunnen uitoefenen.

Dat lijkt mij louter een teken van beschaving.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden