Vergeet de Etna en de Vesuvius, deze Italiaanse vulkaan is klaarwakker - en levensgevaarlijk

Campi Flegrei. De krater van de vulkaan is tot elke uithoek volgebouwd. Er wonen 500.000 mensen.Beeld LightRocket via Getty Images

Als een reusachtige pizzabodem komt de krater van de mysterieuze vulkaan Campi Flegrei omhoog, in steeds hoger tempo. Dat kan een voorbode zijn van een verwoestende natuurramp, in zeer dichtbebouwd gebied.

In de koele ruimte hangen twee muren van boven tot onder vol met beeldschermen. Stefano Carlino houdt ze allemaal in de gaten. De vulkanoloog kijkt naar alle lichte aardbevingen die door de seismometers worden gemeld, hij ziet met behulp van gps hoeveel millimeter de grond stijgt, hij let op de hitte die door de camera's wordt gemeten en hij controleert hoeveel gassen er uit de grond omhoog komen.

Een jaar geleden, op 24 augustus 2016, werd Midden-Italië opgeschrikt door een verwoestende aardbeving, met als gevolg zo'n 300 doden. Nu is het bij Napels onrustig. Maandagavond schudde het vulkaaneiland Ischia, wat twee mensenlevens kostte. En in het kloppende hart van het Landelijk Geofysisch en Vulkanologisch Instituut (INGV) in Napels wordt ook de Vesuvius - de vulkaan ten oosten van de stad - dag en nacht geobserveerd.

Een ander sluimerend gevaar is de mysterieuze vulkaan Campi Flegrei, ten westen van de Zuid-Italiaanse havenstad. Daar gaat de aandacht van Stefano Carlino vooral naar uit. De vulkanoloog wijst op een scherm dat laat zien dat sinds 2005 de bodem van de Campi Flegrei 45 centimeter is gestegen en dat die stijging sinds 2012 steeds sneller gaat. "Nog een paar meter en een uitbarsting lijkt waarschijnlijk", zegt de vulkanoloog. "Die wordt heftig. Er zullen aardbevingen zijn. Razendsnel zullen gloeiend hete as, rotsen en stenen in een dichtbevolkt gebied van een paar vierkante kilometer terechtkomen. Honderdduizenden mensen zullen moeten worden geëvacueerd, anders vallen er doden."

Tekst loopt door onder afbeelding

"De aarde trilde. Vrouwen gilden. Het was doodeng." Claudio Correale over de vulkaanbeving in 1983.Beeld Pauline Valkenet

Ontzagwekkend

In Italië stelen de Etna op Sicilië en de Vesuvius bij Napels altijd de show - en er is een bijrol voor de kleine Stromboli op het eolische eilandje met diezelfde naam. Die spuugt vaak onschuldig vuur. De 3000 meter hoge Etna stoot af en toe zoveel as uit dat vliegtuigen ver uit zijn buurt moeten blijven. De Vesuvius is sinds 1944 in diepe slaap, maar blijft ontzagwekkend. De vulkaan Campi Flegrei ('Brandende Velden') is geen berg, al vijfhonderd jaar niet uitgebarsten en dus onopvallender en onbekender. Maar deze gigantische vulkaan - het is een ingestorte caldera (grote krater) met een diameter van twaalf kilometer en daarin minstens vijftien kraters - is klaarwakker en levensgevaarlijk.

Want de caldera is tot in elke uithoek volgebouwd met huizen, bedrijven, winkels, hotels, industrieterreinen, kerken, cafés en een gevangenis. Er wonen 500.000 mensen - net zo veel als in Den Haag. Ze leven in een handvol rommelige stadjes die naar elkaar toe zijn gekropen en met elkaar zijn vergroeid. Kapotte asfaltwegen kringelen om de ronde kraters heen. Jongens op brommers knetteren langs lage rotswanden waaruit rook opstijgt die naar zwavel stinkt. Kampeerders op de camping in de grote krater Solfatara zien in een vijver verderop kokende modder borrelen. En op een paar plekken is de aardkorst opengebarsten en persen gloeiend hete gassen zich sissend een weg naar buiten. Rondom die fumarole is de hitte van de aarde voelbaar: die gaat dwars door de zolen van zomerse sandaaltjes.

Beeld Brechtje Rood

De bodem gaat hier - met alles en iedereen erop - omhoog en deze voorbode van een uitbarsting is te zien ook. In het haventje van Pozzuoli, de grootste gemeente in het centrum van de caldera, schommelen blauwwitte bootjes zachtjes heen en weer. Maar de vijf stenen treden die waren bedoeld om vanaf de kade de bootjes te bereiken, reiken niet diep genoeg meer. Er is een ijzeren trap bij gekomen om het wateroppervlak te kunnen bereiken. En op de drie zuilen van de opgegraven Romeinse markt in Pozzuoli zitten zwarte vlekken: daar zaten ooit weekdieren vastgeplakt. De antieke zuilen stonden dus diep onder water. Nu niet meer.

Maar niemand hier lijkt zich druk te maken over de verontrustende bodembeweging. Op deze warme avond zitten de vrouwen en mannen van Pozzuoli buiten ontspannen koude biertjes te drinken. Op het kleine Piazza della Repubblica, dat zich heeft gevuld met de klamme zeelucht uit de Golf van Napels, zitten de terrassen vol. Zongebruinde jongetjes trappen er joelend een balletje en meisjes in zomerjurkjes likken op een bankje vrolijk aan hun ijsjes. Dat een explosieve massa magma zich diep onder hun voeten een weg naar boven baant en de aardkorst opstuwt, daar halen ze hier hun schouders over op. "Wij leven al millennia met de vulkaan", zegt Francesco Greco (72), die in Pozzuoli is geboren en er nooit is weggegaan. "Ja, de bodem gaat omhoog, als het deeg van een pizza. Dat hoort nou eenmaal bij deze plek. Maar de bodem kan ook weer omlaag gaan." De man naast hem aan het tafeltje, Claudio Correale (61), zegt niet bang te zijn dat een uitbarsting hen zal verrassen. "Want die wordt aangekondigd door weken, maanden of jaren vol lichte aardbevingen."

De twee mannen kennen de onrust van dit ronde stuk Italië, waarop zij hun leven leven, heel goed. Ze hebben nog helder voor de geest hoe het hier aan het begin van de jaren zeventig en de jaren tachtig van de vorige eeuw tekeerging. Er waren honderden lichte aardbevingen per dag. "Die lieten de glazen in de kast tegen elkaar aan tikken. Tikketikketik, het ging maar door, dag en nacht", vertelt Correale. De schokken leidden in 1970 tot een chaotische ontruiming van een hele wijk, Rione Terra. In 1982 begon de aarde opnieuw te trillen en te schudden en dat hield niet meer op. Correale: "Ik herinner me dat ik op 4 september 1983, om half twee 's middags, een harde dreun hoorde. Het was een zondag en ik was net een Caprese-salade aan het maken. Mijn appartement op de eerste verdieping begon op en neer te gaan, de ramen trilden. In paniek ben ik door een raam gesprongen. Buiten zag ik een lantaarnpaal heen en weer zwiepen terwijl de aarde onder mijn voeten trilde. Ik hoorde vrouwen in het trappenhuis gillen. Het was doodeng. Zo uit de vulkaan zich dus." Na de harde klap bleef de aarde doortrillen, zachtjes, zonder ophouden. Tot er een maand later, op 4 oktober, opnieuw een vrij harde klap kwam: eentje van 4 op de schaal van Richter. Weer renden de bewoners in paniek de straat op.

Tekst loopt door onder afbeelding

De krater Solfatara, met stoom en zwaveldampen.Beeld EPA

Te gevaarlijk

Op 10 oktober 1983 nam de burgemeester van Pozzuoli een dramatische beslissing: 25.000 inwoners moesten worden geëvacueerd. Het was hier te gevaarlijk, er zou een uitbarsting kunnen komen, huizen kunnen instorten. Er werd verderop in hoog tempo een nieuwe wijk, Monterusciello, voor een deel van de daklozen uit de grond gestampt. Ook Claudio Correale moest zijn appartement uit en kwam in een kustplaatsje ten noorden van Napels, in een leegstaand vakantiehuis terecht. Daar heeft hij twee jaar moeten wonen. "Pas toen was de aarde gekalmeerd en kon ik naar Pozzuoli terug. Sindsdien houdt de vulkaan zich koest en maak ik me nergens zorgen over."

Dat vindt vulkanoloog Stefano Carlino niet helemaal terecht. Hij heeft dit jaar met twee collega's een nieuw rekenmodel ontwikkeld dat helpt om beter te begrijpen wanneer een vulkaan mogelijk tot uitbarsting komt. Hij heeft dat model toegepast op de Campi Flegrei en concludeert dat - als de aarde blijft stijgen zoals-ie nu doet - het zomaar zou kunnen dat het kritieke punt binnen tien jaar wordt bereikt. Carlino: "Er is altijd gedacht dat die episodes van onrust in de jaren zeventig en tachtig geen invloed hebben gehad op de stevigheid van de aardkorst en dat de energie die de aardkorst destijds deed uitrekken simpelweg is verdwenen. Maar met ons rekenmodel zien we iets anders: de stress en energie van toen heeft zich opgehoopt, waardoor de aardkorst nu fragieler is dan we voorheen dachten."

Zich vastpinnen op een jaar wil Carlino niet. Hij is voorzichtig, omdat het buitengewoon lastig is om het gedrag van de vulkaan te voorspellen. "Vulkanen zijn complex en chaotisch. En de Campi Flegrei des te meer, omdat die zo ontzettend groot is. Het klopt wel dat er aan een uitbarsting waarschijnlijk aardbevingen vooraf gaan. Maar het is niet gezegd dat die rusteloosheid weken, maanden of jaren zal duren. Het zou ook kunnen dat de spanning in de vulkaan inmiddels zo is toegenomen dat de boel al na een paar dagen explodeert."

Tekst loopt door onder afbeelding

De krater Solfatara, met stoom en zwaveldampen.Beeld RV

• Het evacuatieplan

Het is voor de Italiaanse Burgerbescherming niet eenvoudig om een evacuatieplan voor de Campi Flegrei te maken omdat er zoveel onvoorspelbare factoren zijn. Waar zal de aarde openbarsten en gebeurt dat op één of meerdere plekken? Hoe heftig en langdurig zal de uitbarsting zijn? Waar komen de gloeiende as en stenen terecht, hoe zal de wind staan?

Italiaanse wetenschappers hebben in 2013 het meest waarschijnlijke scenario uitgewerkt. Op basis daarvan is de 'rode zone', waarin ruim een half miljoen mensen wonen, in stukken opgedeeld. In drie dagen tijd moeten zij het gebied groepsgewijs, na elkaar, verlaten. De geëvacueerde bevolking zal een paar jaar in andere Italiaanse gewesten worden opvangen: de inwoners van Pozzuoli, bijvoorbeeld, gaan naar Lombardije en die van Quarto naar Toscane, die van de Napolitaanse wijk Vomero gaan naar Piemonte en die van Chiaia naar Sicilië.

Ingenieur Celestino Rampino van de Burgerbescherming zegt dat er geen slachtoffers vallen als de inwoners rustig blijven en zich netjes aan het evacuatieplan houden. Maar sceptici verwachten dat veel Italianen die in deze streek wonen - en die erom bekend staan nogal anarchistisch en ongehoorzaam te kunnen zijn - massaal op eigen houtje zullen vluchten, het verkeer op de enige ringweg richting de snelweg daardoor volkomen vast zal komen te staan en er duizenden doden zullen vallen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden