Verder zonder Kylián

Per 31 december is Jirí Kylián na 34 jaar niet langer als vaste choreograaf aan NDT verbonden. ( FOTO SABINE KUPFERBERG )

Wereldwijd werken zo’n vijftien voormalige dansers van het Nederlands Dans Theater als artistiek leider. De kweekvijver voor choreografietalent moet het binnenkort stellen zonder Jirí Kylián.

In de piepkleine poule van internationaal opererende choreografen,stuit je opvallend vaak op ex-dansers van het Nederlands Dans Theater (NDT) in Den Haag. Onder hen niet de minsten: Nacho Duato, leider van het Nationale Ballet van Spanje, en Johan Inger, tot voor kort directeur bij het Zweedse Cullberg en als ’associate choreographer’ nu terug op het Haagse honk. Zo zijn er vijftien ex-NDT-dansers wereldwijd als artistiek leider werkzaam bij een dansgroep. En de lijst freelance choreografen is nog veel langer. NDT-genen gedijen goed als het op dansmaken aankomt.

Dat komt door de typerende NDT-stijl, menen Joeri Dubbe en Martino Müller, ex-NDT-dansers en nu ook actief als freelance dansmakers. Die stijl is lastig in woorden te vangen, vinden ze, maar bij het zoeken naar een verklaring valt vooral één naam: Jirí Kylián, de jarenlange artistieke motor achter NDT. „Hij is mijn hero,” zegt Martino Müller zonder enige reserve. En nu gaat hij weg. Per 31 december aanstaande is Jirí Kylián na 34 jaar niet langer als vaste choreograaf aan NDT verbonden.

Dat het NDT zo’n vruchtbare vijver voor choreografietalent is, is niet zo moeilijk te begrijpen, stelt dansmaestro Jirí Kylián zelf. „Het NDT is sinds de oprichting in 1959 altijd gefocust geweest op máken, het gezelschap heeft nooit repertoire gebracht. Daardoor werden de dansers keer op keer blootgesteld aan de beste internationale dansmakers. En dan ontstaat er iets heel organisch: creatie stimuleert creatie.”

Joeri Dubbe en Martino Müller tekenen de komende dagen voor korte creaties in het programma ’Present of Past’ van Korzo Producties, in het kader van het Holland Dance Festival. Korzo is als productiehuis een springplank gebleken voor NDT-dansers met meer ambities dan dansen alleen: ook Dubbe en Müller zetten er hun eerste schreden in het bestaan van choreograaf. Het programma staat stil bij de band tussen NDT en Korzo, als ’cadeautje’ voor NDT dat dit seizoen vijftig wordt.

Joei Dubbe (Haarlem, 1984), vertegenwoordigt de jongste generatie van de NDT-school; hij danste drie jaar bij de jongerendivisie van NDT. Hij leerde bij de groep naar eigen zeggen ’écht bewegen’. En vooral Jirí Kylián bracht hem daarin op weg. „Hij leert je hoe je de dynamiek moet pakken, hoe een simpele handbeweging magie kan worden.” Martino Müller (Aarau, Zwitserland, 1963), vergelijkt Kylián met Ankie van Grunsven die haar paard Salinero dresseert. „Perfectie en kracht – Kylián laat dansers dánsen. De samenwerking is gebaseerd op respect, hij weet het beste uit zijn mensen te halen. Mijn ervaring is dat choreografen dictators kunnen zijn.” ’Give-and-take’ verklaart Kylián zijn reputatie. „Toen ik jong was had ik dictatoriale trekjes, gebaseerd op de angst dat mensen erachter zouden komen dat ik óók geen antwoord heb op prangende vragen. Nu vind ik het vooral een voorrecht dat dansers bereid zijn in mijn wereld te duiken.”

Martino Müller danste van 1986 tot 1996 bij NDT. In die tien jaar heeft hij NDT ervaren als een keuken waarin je met zeer diverse ingrediënten leert koken. „Als Kylián iets zag in je eigen baksel, kreeg je de kans gezelschapswerk te creëren.” Zo choreografeerde Müller voor NDT, wat uitmondde in een mooie carrière. Hij choreografeerde voor Cirque du Soleil de nieuwe productie ’ZAIA’, de dans in musical ’Notre-Dame de Paris’ is ook van zijn hand. Voor het ’pure balletwerk’, waarvoor hij overal ter wereld wordt gevraagd – het Nationale Ballet van Noorwegen, Lyon Opera Ballet – werkt hij kleinschaliger. „Een budget van vijftig miljoen is daar ondenkbaar, maar de creativiteit komt uit hetzelfde vat. Ook daarin is Kylián mijn voorbeeld: hij neemt een simpele zwarte lap, en maakt daar een heel ballet mee.”

Volgens Joeri Dubbe is het precies dát wat iedereen uit de NDT-school van Kylián overneemt: het werken met een eenvoudig, maar doorwrocht concept van beeld, beweging, muziek, decor. „Alles in één totaalplaatje. Kylián is uniek in het op elkaar afstemmen van theatrale middelen.” Voor Korzo’s ’Present of Past’ maakt Dubbe een installatie waarvoor hij nauw samenwerkt met een lichtontwerper. „Het werk is een confrontatie met mezelf, hoe ik mezelf in mijn nieuwe leven kan vinden – buiten het NDT.”

Dergelijke zelfreflectie bepaalt tevens de NDT-school, vindt Müller. „Kyliáns werk was vroeger gevoelsmatig heel allround, in de loop der jaren ging het meer en meer over hemzelf. Toch weet hij altijd de universele snaar te raken.” Voor ’Present of Past’ werkt Müller samen met Gioconda Barbuto, eveneens een ex-NDT-danseres, en staat hij stil bij wat ze bij NDT hebben meegemaakt. „Met twee stapels papier, zwart en wit, beschreven en onbeschreven. Een metafoor voor het leven.”

Müller kan het weten: met NDT op je cv gaan deuren voor je open. „Maar in tegenstelling tot iemand als William Forsythe gebruikt Kylián zijn invloed niet om eigen mensen de theaters in te krijgen.” De uitzonderingen daargelaten, zoals ex-NDT-dansers Paul Lightfoot en Sol Leon, die sinds 2002 als vaste choreografen aan NDT zijn verbonden. Geen kritiek, benadrukt Müller, het blijvend stimuleren van choreografietalent, buiten de NDT-poort, was simpelweg niet Kyliáns ding. „Hij is bezig met zijn eigen werk.”

Hij kan niet íedereen volgen, reageert de meesterchoreograaf – daarvoor zijn er te veel choreograferende ex-dansers wereldwijd versnipperd actief. „Soms geef ik een ballet weg aan diegenen die een groep gaan leiden, zodat het betreffende gezelschap kan ervaren waar de artistieke roots van die choreograaf liggen.”

De laatste jaren groeide de kritiek dat NDT meer risico zou moeten nemen. Dat NDT te veel Kylián zou zijn. Kylián: „Natuurlijk heb ik mensen beïnvloed, het zou zorgwekkend zijn als dat niet zo was. Iedereen baseert zich op het reeds bestaande, dat is de dynamiek van het creatieproces. Het wordt wat anders als je epigonen voortbrengt, mensen die je werk kopiëren. Dat is mij overkomen, ja. In Nederland, veelvuldig daarbuiten.”

Joeri Dubbe ziet het vertrek van Kylián als een enorm gemis. „Maar op een gegeven moment is het gewoon over. Verandering is nou eenmaal onontbeerlijk.” Martino Müller denkt dat een Kylián-loos NDT een ander gezelschap wordt. „Ik hoop niet dat NDT op zijn erfenis blijft voortsudderen. Het móet nu ergens anders naartoe. Op dit moment is het zoeken. Hoeveel Kyliáns worden er in honderd jaar geboren? Niet veel, denk ik.”

Jirí Kylián maakt zich geen zorgen over de toekomst van het gezelschap. Ook de kweekvijverfunctie zal volgens hem behouden blijven. „De nieuwe directeur Jim Vincent, opvolger van de vertrekkende Anders Hellström, is een oude bekende, een ex-danser uit de creatiefste hoogtijdagen van NDT. Hij wéét wat het betekent om creativiteit te stimuleren.”

Jirí Kylián gaat nu ook freelancen. Samen met Joeri Dubbe en Martino Müller op de lange lijst met choreografen die de hele wereld als spectrum hebben. Hoe dat voelt? Kylián lacht: „Vraag me dat als ik mijn contract bij NDT heb uitgediend! Ik weet zeker dat het fantastisch wordt. De vrijheid zal een enorme impuls voor mijn werk betekenen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden