Verder na een leven als extremist, dat gaat niet vanzelf

Beeld uit Exit: filmmaakster Karen Winther in gesprek met een Duitse voormalige neonazi. Beeld *

Als je je ooit hebt aangesloten bij een extremistische beweging, kun je dan nog weg? In haar film ‘Exit’ stelt de Noorse voormalig rechts-extremistische Karen Winther lastige vragen. Aan zichzelf en aan anderen die een verleden als neonazi, links-extremist of radicaal islamist van zich af willen schudden.

Een doos vol neonazi-memorabilia: boeken, vlaggen, kledingstukken met hakenkruizen. Karen Winther was als tiener gehecht aan deze spullen. Twintig jaar later komt ze de doos bij een verhuizing weer tegen. Zo lang geleden. En toch blijft het verleden haar achtervolgen. Hoe doen anderen dat? Ze gaat op reis om mensen te spreken die hetzelfde hebben meegemaakt als zij. Het levert een prachtig meanderende film op langs opmerkelijk openhartige lotgenoten die vertellen hoe dat is, leven met extreme denkbeelden waar je niet meer in gelooft. 

Op haar vijftiende was ze extreem-links, een jaar later sloot ze zich aan bij extreem-rechts, vertelt Winther in de film. Ideologische overtuiging was achteraf gezien niet de belangrijkste reden om zich te omringen met kaalgeschoren radicalen die naar opruiende viking-rock luisterden. Als kind werd ze gepest, voelde ze zich onzichtbaar, al op jonge leeftijd werd ze aangetrokken tot buitenbeentjes en duisterheid.

Winther is niet op zoek naar excuses. Wel naar zelfinzicht. Samen met de Noorse oprichter van Project Exit blikt ze terug op haar leven Sinds 1997 helpt deze organisatie radicalen die uit hun extremistische omgeving willen stappen. Winther was een van de eerste cliënten.

Het hele pakket

Exit-programma’s vind je nu in meerdere Europese landen. Robert Örell (niet te zien in de film) is hoofd Exit Zweden. Als tiener met problemen op school sloot hij zich aan bij black metal en andere subculturen, om vervolgens lid te worden van een neonazibeweging. “Eindelijk hoorde ik ergens bij. En had ik een doel: revolutie!”, vertelt hij telefonisch vanuit Zweden. Het gaf Örell waar hij zo naar verlangde: een gevoel van veiligheid. “Je gedachten, emoties, gedrag, je smaak in kleding en muziek: alles is voorgeschreven. Ineens had ik geen twijfels meer. Heerlijk! De groep bood mij het hele pakket.”

Rond zijn negentiende – Örell diende inmiddels in het leger – veranderde dat. “Ik was gestopt met drinken, begonnen met sporten. Mijn gevoel van eigenwaarde groeide. Ik denk dat ik de beweging minder nodig had.” Die persoonlijke groeicurve ziet hij nu als hulpverlener vaak terug: tieners die zich in een levensfase vol twijfel en gezoek naar identiteit aansluiten bij een radicale beweging. “Je zult weinig 25-jarigen tegenkomen die dat doen. Maar: niet iedereen stapt er rond zijn twintigste uit. Sommigen blijven als dertiger, zelfs veertiger. Voor hen wordt weggaan steeds moeilijker. Ook hun volwassen leven is dan bepaald door de groep.”

Een radicale beweging verlaten is een complex, traag en taai proces, zegt Örell. “Hoe maak je je los van gedachten die zo intens door een groep zijn bepaald? Je moet als het ware een heel nieuwe identiteit opbouwen, met nieuwe sociale vaardigheden en nieuwe relaties met vrienden en familie. Het is een proces van járen.”

En dan nog: het verleden gaat niet zomaar weg. In de film ‘Exit’ zien we hoe een Duitse voormalige rechts-extremist eindelijk zijn leven een beetje op orde lijkt te hebben: de geboorte van zijn dochter maakt veel moois in hem los. Totdat hij in conflict raakt met de buren die iets over zijn vroegere leven te weten zijn gekomen en hij halsoverkop moet verhuizen.

Beeld uit Exit: een Duitse voormalige rechts-extremist moest verhuizen toen zijn buren iets over zijn verleden te weten kwamen. Beeld *

Exit Zweden werkt veel met formers zoals Örell, verlaters die hetzelfde hebben meegemaakt. Örell: “Ze fungeren als rolmodel, ervaringsdeskundige, als begeleider die niet oordeelt.” Daarnaast is er een ruim netwerk nodig van hulpverleners als psychologen, sociaal werkers, juristen, financieel experts. En, niet onbelangrijk: tatoeëerders. Loyaliteit aan een extremistische ideologische groep tonen leden dikwijls met symbolische tatoeages. Wie afstand doet, wil dolgraag af van een swastika op de borst of rug. De Engelse krant The Guardian publiceerde onlangs een ontroerend verhaal over tatoeëerders die hun tijd hiervoor gratis ter beschikking stellen. Örell: “Ja, heel mooi. Ook wij werken met tatoeëerders en laserklinieken die tatoeages kunnen weghalen of bedekken.” Zelf had hij geen tatoeages: hij wilde het leger in. “Daar ben ik nu zo blij om.”

Vriendelijkheid

Naast persoonlijke groei kan ook de buitenwereld een radicale activist op andere gedachten brengen. In de film Exit noemen meerdere mensen het fenomeen unexpected kindness, onverwachte vriendelijkheid. Een Duitser met een grondige afkeer van Turkse immigranten belandde na geweldpleging in de gevangenis. Daar werd hij tijdens een ruzie een keer geholpen door een Turks-Duitse medegevangene. “Apen helpen mensen?!” Hij was stomverbaasd. De eerste twijfel over zijn zwart-witte overtuigingen was gezaaid.

Ook de Amerikaanse Angela King, te zien in de film, werd in de gevangenis geconfronteerd met haar eigen denkbeelden. Van familieleden vernam ze dat een lokale krant een artikel over haar zaak zou publiceren. Achter tralies, omgeven door vrouwen met verschillende culturen en huidskleuren die de reden van haar detentie niet kenden, bevond King zich in een penibele situatie. Op de dag van verschijnen gebeurde er iets wonderlijks. Een medegevangene op de postafdeling verstopte de krant voordat iemand het artikel had kunnen zien. Een Jamaicaanse vrouw. “Het bracht me compleet van m’n stuk. Dat had ze niet hoeven doen”, zegt King telefonisch vanuit de Verenigde Staten. Nu, jaren later, kan ze er nog emotioneel van worden. “Ik zou niet zijn wie ik nu ben zonder dat soort vriendelijkheid te hebben ervaren.” King is medeoprichter van Life After Hate, een met Exit vergelijkbare organisatie die verlaters begeleidt.

Beeld uit Exit: Angela King van Life After Hate. Beeld *

Vriendelijkheid. Het klinkt zo simpel. Dat vindt Örell ook. Maar dat is het niet. “Het is maar hoe je de wereld om je heen bekijkt. Als je alle dagen hoort dat immigranten de oorzaak van alle problemen zijn, als je je omringt met boze kameraden die allemaal hetzelfde roepen, dan sta je niet open voor de mogelijke vriendelijkheid van mensen die je zegt te verafschuwen.”

Misschien komt vriendelijkheid pas aan wanneer je het durft te herkennen. En misschien is daar eerst groei voor nodig. Deel uitmaken van een radicale groepering met een revolutionaire, gewelddadige agenda betekent: overtuigd zijn van een heilige zaak, legt Örell uit. “Je voelt je uitverkoren, je gelooft in je eigen superioriteit. Zo ontmenselijk je anderen: ze worden vijanden. Dat dehumaniseren valideert het gebruik van geweld.’ Ongeacht links, rechts of religieus gefundeerd extremisme, dit sociale proces vindt plaats binnen alle radicale groeperingen.”

Daar kan iets tegenover komen te staan: rehumanisering. Dat is hoe King nu haar detentieperiode zou omschrijven. “In de gevangenis mocht ik klassen begeleiden, verplicht voor gevangenen die geen schooldiploma hebben. Ik merkte dat de docente nauwelijkse werkte met zo’n drie, vier vrouwen achterin. Analfabeten, zo bleek. Hun eigen naam konden ze niet schrijven, de brieven die ze kregen, konden ze niet lezen. In de acht jaar dat ik lid was van een extreem-rechtse beweging was ik alleen maar bezig met: hoe moeten wij blanken ons verdedigen? Nu zag ik hoe bevoorrecht ik was: ik was wél naar school gegaan en kwam níet uit een arm, gekleurd gezin. Ik heb gevraagd of ik ze mocht helpen leren lezen. Dat was voor mij een groter geschenk dan voor hen, vind ik.” In de gevangenis veranderde Kings kijk op het leven diepgaand. “Ik had verwacht voor mijn dertigste dood te gaan.” In plaats daarvan werd ze weer mens.

Kleine golven

Heeft Winthers documentaire ook een boodschap voor Nederland? Extreem-links is bescheiden van omvang, extreem-rechts is veelal versplinterd en manifesteert zich anders dan in omringende landen, observeert Maarten van de Donk, als beleidsadviseur gespecialiseerd in preventie van radicalisering voor bureau voor sociale vraagstukken Radar.

“In Scandinavische landen en Duitsland is extreem-rechts een hardnekkig en langdurig fenomeen, met revisionistisch teruggrijpen op nazi-ideologieën en allerlei bijbehorende symbolen. In Engeland en Nederland komt extreem-rechts met kleine golven, in reactie op de actualiteit.”

Met 9/11, de moord op Theo van Gogh, Wilders’ film ‘Fitna’ zaten beleidsmakers bovenop vraagstukken rond radicalisering. Na een iets rustiger periode zorgden de Arabische Lente, de oorlog in Syrië en terroristische aanslagen zoals in Parijs voor nieuwe spanningen in de samenleving.

Lang lopende programma’s als Exit heeft Nederland dan ook niet, zegt Van de Donk (“voor de goede orde: ik ben geen former”). En behalve bij landelijke steunpunten ligt preventie van radicalisering en hulp bij deradicalisering voor een groot deel bij gemeenten. “Wij zijn een land van lokale expertise en aanpak.”

En hoe om te gaan met IS-strijders die willen terugkeren naar Nederland en andere westerse landen? Moet vriendelijkheid onderdeel zijn van een strategie? Dat ligt er maar net aan, vindt Van de Donk. “Willen IS-strijders terug omdat ze elders in het nauw zijn gedreven of omdat ze hier willen zijn? En: staan ze open voor vriendelijkheid?”

Los daarvan is Van de Donk, die met zijn werk regelmatig in gevangenissen komt, ervan overtuigd dat de staat en hulpverleners correct moeten omgaan met geradicaliseerden en extremistische gedetineerden. “Dat kan heel lastig zijn, zeker wanneer zij de staat niet erkennen. Maar de valkuil is te zeggen: dan accepteer ik jou ook niet.” In de film Exit vertelt een Franse islamistische radicaal hoe beduusd hij was toen hij na zijn arrestatie niet werd gemarteld maar een advocaat kreeg. “Dat zette me aan het denken.”

Vriendelijkheid kan helpen om mensen uit een radicaal milieu te krijgen, denkt Van de Donk. “Dat zit ‘m niet in een koekje bij de thee, maar in serieuze aandacht geven en afspraken consequent nakomen. Kortom, betrouwbaar zijn. Soms hebben mensen zo’n verwrongen beeld van de mensheid dat ze verbaasd zijn wanneer iemand gewoon goed doet.” En daarmee zijn we misschien wel terug bij de veiligheid, geborgenheid en sociale acceptatie waarnaar Karen Winther, Robert Örell en Angela King ooit zo verlangden. 

Natuurlijk ligt het voor de hand om over voormalige IS-strijders te denken: die zullen nooit veranderen, zegt King. “Ik was jarenlang met alles en iedereen in gevecht. En ik wist zeker dat dat altijd zo zou blijven. Nu zie ik dagelijks in mijn werk dat mensen die willen veranderen, kunnen veranderen. Ik ben veranderd.”

‘Exit‘ is te zien op het Movies that Matter-festival, van 22 t/m 30 maart in Den Haag. Zie voor actuele programma-informatie www.moviesthatmatter.nl. Tijdens de speciale Trouw-middag op 23 maart worden twee films vertoond met een nagesprek onder leiding van Remke de Lange: ‘Welcome to Sodom’ en ‘The Border Fence. Bij de eerste film is Trouw-redacteur Esther Bijlo aanwezig, bij de tweede Linda Polman, auteur van het boek ‘Niemand wil ze hebben.’

Lees ook:

Wat beweegt de noordelijke neonazi?

De neonazistische NMR, de ‘Scandinavische verzetsbeweging’, wint al een paar jaar aan invloed. En met hen andere extreem-rechtse groeperingen in Europa. Wie zijn deze extremisten? En hoe belanden ze in dit milieu? Het verhaal van Robert Örell.

Vluchtelingen zijn welkom in de pittoreske Alpenwei

De Oostenrijkse regering besloot dat er een hek moest komen bij de Brennerpas, om de drommen vluchtelingen uit Italië tegen te houden. Filmmaker Nikolaus Geyrhalter vroeg de grensbewoners wat ze daarvan vonden: ‘Deze mensen zijn echt niet bang.’

Iedereen is welkom op de vuilnisbelt Sodom, maar iedereen wil weg

Afgedankte telefoons, computers, tv’s uit Europa: ze belanden op de immense vuilnisbelt Sodom in Ghana. Het is een hel, een niemandsland, maar ook een dorp voor duizenden mensen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden