Verborgen crisis in de rechtsstaat

Britta Böhler werkt twintig jaar in de advocatuur en voor het eerst maakt zij zich zorgen. In haar boek, dat volgende week verschijnt, stelt ze dat er een verborgen crisis is in de rechtsstaat. ,,De ontwikkelingen zijn beangstigend.''

AMSTERDAM - Het knaagde. Al twee jaar. Om een einde te maken aan dat gevoel schreef advocate Britta Böhler een boek. Ze mist de publieke debatten die normaliter altijd gepaard gaan met ingrijpende wijzigingen. Daardoor heeft ze een verontrust gevoel over 'waar het heen gaat'.

Britta Böhler (44) trad op als advocaat van Koerdenleider ücalan, Mollah Krekar en Volkert van der G. In 'Crisis in de rechtsstaat, spraakmakende zaken en verborgen processen' analyseert ze recente staatsrechtelijke processen in het licht van de geschiedenis. Dat doet ze aan de hand van wetswijzigingen en rechtszaken. Een belangrijke casus in het boek vormt de nieuwe anti-terreurwet. In de strijd tegen het terrorisme staan burgers rechten af, zonder dat ze beseffen wat de gevolgen daarvan kunnen zijn, stelt ze.

Om 'het op een rij te krijgen' heeft ze een halfjaar de media geanalyseerd, de Kamer op de voet gevolgd. Haar conclusie: politici beginnen het debat niet, omdat zij bang zijn te worden verweten terrorisme te steunen. Journalisten zoeken de feiten niet uit, omdat ze geen tijd meer hebben en moeten scoren.

Böhler: ,,Het huidige debat springt van incident naar incident. Neem de notitie van de AIVD die dit jaar in het nieuws kwam. De veiligheidsdienst meldde dat 'een groeiend aantal moslims zich door opiniemakers en opinieleiders onheus bejegend voelt', waardoor deze groep ontvankelijk zou worden voor radicalisering en rekrutering. Als gevolg daarvan maakte de columnist Paul Cliteur bekend dat hij zich voorlopig uit het publieke debat over de islam zou terugtrekken. De discussie richtte zich vervolgens op de persoon Cliteur.''

Ze turfde meer ontwikkelingen die even in het publieke debat opkwamen, waarna ze weinig meer vernam. Het gebrek aan informatie over 'hoe het nu zit' miste ze in grote mate bij nieuwe wetten. ,,Neem de nieuwe anti-terreurwet. Die is zonder veel discussie door de Kamer gekomen, terwijl de wet ver gaat. Burgers lijken alleen nog de vraag voorgelegd te krijgen of ze voor vrijheid zijn of veiligheid.''

Natuurlijk zijn de voorstanders van het nieuwe beleid niet geïnteresseerd in zo'n discussie, zegt ze. ,,Maar van de oppositie en de liberale partijen hoor je ook niets. Wie wel wat zegt, wordt verweten terrorisme te steunen. De huidige tijd kenmerkt zich door een gebrek aan tegengas. En dát vind ik gevaarlijk.''

Ze poogt met het boek vooralsnog het debat los te krijgen. Daarvoor is ze zelf op zoek gegaan naar informatie die naar haar gevoel niet voorhanden is. ,,En dan ben ik advocaat en weet ik hoe ik dat moet aanpakken. Een burger zou dat niet weten.''

Naast het gebrek aan informatie vindt ze de toegenomen overheidscontrole een bedreiging voor de rechtsstaat. Preventief fouilleren, cameratoezicht, DNA. De staat krijgt snel meer bevoegdheden in handen om de burger die geen strafbare feiten heeft begaan te controleren.

Böhler: ,,Dat je je in je privésfeer kunt ontplooien zonder invloed van de overheid, is een verworvenheid waar een eeuw voor is gevochten. Met één pennenstreek is dat nu weg. De geschiedenis leert dat een nieuwe regering de bevoegdheden houdt. We zijn die rechten dus voor lange tijd kwijt.''

Wat overblijft is een samenleving vol achterdocht. Zonder dat burgers dat weten, leven ze nu in een land waar ze zonder tussenkomst van de rechter telefonisch mogen worden afgeluisterd. Ook wordt het internetgedrag van medeburgers gevolgd.

Böhler: ,,Daarvoor hoeft niet meer zoals vroeger een 'redelijk vermoeden van schuld' te bestaan. De staat kan dat doen na een tip van een informant wiens motivatie niet wordt getoetst. Ik ken juristen die vijf jaar geleden nog vonden dat Nederland veel te soft reageert op individuen die kwaad van zin zijn en nu verschrikt uitroepen dat het de verkeerde kant opgaat.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden