Verbond met de op drift geraakten

expositie | De Chinese kunstenaar Ai Weiwei laat in fotomuseum Foam Amsterdam 16.500 foto's zien. Een verslag van de vluchtelingencrisis.

Het eerste wat Ai Weiwei doet is zijn mobieltje pakken. Daarmee maakt hij een foto van de zaal vol journalisten en fotografen die naar Foam (Fotomuseum Amsterdam) zijn gekomen voor de opening van een tentoonstelling van de wereldberoemde Chinese kunstenaar. Die foto gaat de hele wereld over, weet je dan al. Alles wat hij meemaakt deelt Ai Weiwei (1957, Peking) met de buitenwereld via sociale media.

Hij begon ermee toen de Chinese overheid in 2011 zijn paspoort in beslag had genomen, vanwege zijn aanhoudende kritiek op de schending van de mensenrechten en andere misstanden in China. Continu werd hij in de gaten gehouden, ook via afluisterapparatuur. Via webcams in zijn atelier en een blog hield hij de buitenwereld op de hoogte van zijn situatie, tot de overheid ingreep.

Vorige zomer kreeg hij zijn pasp0ort terug - hij weet nog steeds niet waarom - en vestigde zich in Berlijn. Sindsdien reist hij de wereld over voor zijn nieuwste project. Hij maakt foto's en doet verslag van de leefomstandigheden in vluchtelingenkampen. Je kunt er de muren mee behangen, zoveel kiekjes heeft hij gemaakt.

En dat hebben ze gedaan in Foam. De wanden van twee tentoonstellingszalen zijn volledig beplakt met 16.500 foto's, van 9 x 12 cm. Er zitten veel selfies tussen. Dat is geen egotripperij van een 'oude, dikke man'. Hij wil er zijn verbondenheid met de vluchtelingen mee kenbaar maken. Hij voelt zich ook een vluchteling.

Hij, de gevierde en rijke kunstenaar die kan gaan en staan waar hij wil? Hij kan zijn situatie toch niet op één lijn stellen met het lot van mensen die op de vlucht zijn voor oorlog en zonder geld voor gesloten grenzen bivakkeren in tentenkampen?

"Als je jezelf een vluchteling voelt, ben je dat", zegt hij. "Ik heb geld en ik kan reizen, maar ik heb mijn land, mijn taal en familie moeten opgeven." Vrijwillig weliswaar, maar in China willen ze hem monddood maken en zitten zijn vrienden en advocaten in de gevangenis.

"Ik kan wel heel symbolisch daar gaan zitten, maar daarmee kan ik mijn vrienden niet helpen en verbeter ik de situatie in China ook niet." Duidelijke toekomstplannen heeft hij niet. Maar hoe langer hij in Berlijn woont, hoe moeilijker het wordt om nog terug te gaan, denkt hij. En hij heeft een zoon van zeven. "Die heeft me het meest nodig."

De 'grootste humanitaire crisis sinds de Tweede Wereldoorlog' noemt Ai Weiwei de vluchtelingenstroom. Sinds zijn eerste bezoek aan Lesbos, in september 2015, bezocht hij tal van kampen rond de Middellandse Zee, en kort geleden in Kenia. Een continue stroom beelden daarvan plaatste hij op Instagram.

In het werk van Ai Weiwei draait het altijd om de strijd tussen het individu en de machtsstructuren die de samenleving domineren. Is hij nou een kunstenaar of een actievoerder?

"Als ik als kunstenaar geen activist kan zijn, kan ik ook geen kunstenaar zijn." Kunst is voor hem het middel om misstanden aan de kaak te stellen. Daarin gaat hij heel ver. Begin dit jaar liet hij zich fotograferen als een drenkeling op het strand, in dezelfde houding als de dode Syrische peuter Alan Kurdi. De foto van het jongetje, verdronken bij de oversteek naar Europa en aangespoeld op een Turks strand, werd het symbool van de vluchtelingencrisis. Dit keer was de kunstenaar te ver gegaan, getuige de kritische reacties op de sociale media. 'Slachtofferporno', noemde de New Yorkse kunstenaar Sean Capone het beeld.

Geconfronteerd met deze kritiek: "Het was niet mijn eigen idee. De Indiase fotograaf stelde het voor als coverbeeld bij een artikel in India Today. Ik vond het niet fijn om te doen." Maar juist omdat het zo'n iconische foto is, kan het ook een abstract beeld worden, legt hij uit. Dat wilde hij met deze geënsceneerde foto voorkomen.

Ai Weiwei - # SafePassage, te zien t/m 7 december in Foam, Amsterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden