Verbod PKK lost probleem van Turkse schendingen niet op

AMSTERDAM - De Turkse regering heeft een aardig diplomatiek succes geboekt, nu de Duitsers de Koerdische guerrilla-organisatie PKK heeft verboden activiteiten te ontplooien op Duits grondgebied.

Het is een hoffelijk gebaar van Duitsland naar Navo-bondgenoot Turkije, het zal in Duitsland zelf misschien moeilijkheden voorkomen, maar of het verbod veel zal bijdragen aan de oplossing van het eigenlijke probleem - het conflict tussen de Koerden en de Turken - is de vraag.

Het afgelopen half jaar heeft het Turkse leger geprobeerd met harde hand het Koerdische verzet in het oosten van Turkije neer te slaan. Talloze dorpen zijn daarbij helemaal of gedeeltelijk in puin geschoten, mensenrechten zijn met voeten getreden. Amnesty International en andere organisaties zetten over dat laatste al jaren een keel op, zonder resultaat.

Deels heeft dat te maken met de afgelegen ligging van het strijdtoneel. Het oosten van Turkije is een van die achterkamertjes van de wereld, waar nu en dan gestommel klinkt, zonder dat iemand precies weet wat er gebeurt. De grote schijnwerpers van de media staan gericht op beter toegankelijke oorden.

Voor de eerste wereldoorlog woonden er in het oosten van Turkije, een woest hooggebergte met toppen hoger dan de hoogste alpen, behalve Koerden en Turken, ook Grieken en Armeniers. Als gevolg van oorlog en etnische zuivering dan wel genocide verdwenen de Grieken en Armeniers in de jaren tien en twintig uit het gebied.

De Turken hadden toen als enig minderheidsvolk van betekenis nog de Koerden, ongeveer een kwart van de totale bevolking van Turkije. De Turken voerden een politiek van assimilatie, ze noemden Koerden bergturken en verboden de Koerdische taal te spreken in het openbaar. Wie dat toch deed, kon een boete krijgen, en erger. Dat de Koerdische taal er niet onderdoor ging, is onder andere te danken aan de Koerdische vrouwen op het platteland, die vaak zo vroeg trouwen dat ze het beetje Turks dat ze op de basisschool hebben geleerd, vergeten, zodat ze met hun kinderen alleen Koerdisch kunnen praten.

Het Turkse leger sloeg Koerdische opstanden voor de tweede wereldoorlog hardhandig neer. De opeenvolgende Turkse regeringen gingen niet in op de Koerdische verlangens naar culturele autonomie, zoals erkenning van de taal, een eigen radiostation, of een tv-zender. Achter deze harde opstelling zat vooral het leger, dat het landsbestuur graag overlaat aan de burgerregering, maar wel de grenzen aangeeft.

Communistisch

De guerrilla-organisatie PKK onder leiding van Abdullah Ocalan nam in 1984 de wapens op tegen het Turkse leger. In tegenstelling tot andere Koerdische groepen, die minder ver gaande eisen stelden, streefde de PKK naar het maximum, een onafhankelijke Koerdische staat in het oosten van Turkije. In het begin stelde het allemaal weinig voor. Door zijn communistische ideologie en zijn wrede methoden maakte de PKK weinig vrienden in Europa en Amerika. Navo-strategen zagen in de PKK weing meer dan een poging van de Sovjet-Unie om Turkije te ontwrichten. Die theorie kon naar de schroothoop, toen de PKK de ondergang van de Sovjet-Unie overleefde.

De PKK bewees wel degelijk steun te hebben onder de Koerdische bevolking, al krijgt de organisatie nog steeds hulp uit het buitenland. Lang had de PKK zijn hoofdkwartier in de Libanese Bekaavallei, waar Syrie de dienst uitmaakt. Syrie gebruikt de PKK als een pion in de ruzie met Turkije over de verdeling van het water van de rivier de Eufraat, die ontspringt in Turkije en via Syrie doorstroomt naar Irak.

De schattingen van het aantal doden als gevolg van de Koerdische oorlog lopen uiteen. Meestal wordt een getal tussen de zes- en tienduizend genoemd. De laatste anderhalf jaar is de strijd veel heviger geworden, wat schattingen riskant maakt. De PKK is genadeloos tegen Koerden die samenwerken met de regering. Vaak gaat bij een afrekening niet alleen de betrokkene er zelf aan, maar ook de overige huisgenoten.

De vlam sloeg in de pan in maart 1992, bij het Koerdische nieuwjaarsfeest. Het Turkse leger schoot in die periode onder andere de stad Sirnak in puin. In oktober van hetzelfde jaar trad het Turkse leger op tegen PKK-strijders die zich hadden teruggetrokken in het eveneens Koerdische noorden van Irak. Pijnlijk was dat de Iraakse Koerden, die voor het voortbestaan van hun niet erkende staat afhankelijk zijn van de Turken, samenwerkten met het Turkse leger bij de jacht op de PKK.

Gedurende de oorlog is er in Turkije meer begrip ontstaan voor de Koerdische culturele verlangens. Maar de Turken willen wel eerst winnen. Begin dit jaar trad er even ontspanning op, toen de PKK eenzijdig een wapenstilstand afkondigde. Over en weer klonken er zelfs verzoeningsgezinde woorden. Een smerige massamoord op een bus met Turkse verlofgangers maakte daar in mei een einde aan.

Het Turkse leger heeft een aantal nieuwe methodes toegepast in de afgelopen anderhalf jaar zoals: de intimidatie van dorpen en steden, die soms dagenlang van de buitenwereld zijn afgesloten, terwijl het leger er verwoestingen aanricht; voedselblokkades waarbij bewoners van hele landstreken via een bonnensysteem alleen het hoogst noodzakelijke minimum krijgen, zodat ze geen eten kunnen geven aan de guerrillastrijders; het onderbrengen van dorpelingen in kampen, wat volgens de Koerdische krant Ozgur Gundem gebeurde in de buurt van de berg Ararat.

Hezbollah

Ook een nieuwe ontwikkeling is het optreden van een islamitische groepering, de Hezbollah. Eerst heette het in PKK-kringen dat de Hezbollah een mantelorganisatie was van de geheime dienst, en waarschijnlijk te maken had met de talrijke moorden op Koerdische journalisten. Maar uit recente reportages uit Oost-Turkije blijkt dat daar wel degelijk een voedingsbodem is voor islamitisch fundamentalisme. Mensen ergeren zich er bijvoorbeeld aan dat de PKK vrouwen opleidt in haar kampen. De PKK zou het nu op een akkoordje hebben gegooid met de Hezbollah, en waken over de goede zeden. Prostitutie is verboden en de PKK dwingt, waar ze machtig genoeg is, een alcoholverbod af door kroegbazen dood te schieten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden