Venus in de morgenstond

Het is middernacht en u ziet de planeet Venus recht boven het hoofd. Betekent dat: 1. dat u lijdt aan hallucinaties?

Deze meerkeuze tentamenvraag leggen we wel eens voor aan beginnende sterrenkunde-studenten. Enig inzicht in de bouw van het zonnestelsel is vereist om te weten dat het eerste antwoord het correcte is. De planeet Venus kan rond middernacht nooit recht boven uw hoofd, in het zenit, staan. We zullen zien waarom.

Het vinden van een onderwerp voor deze rubriek is niet altijd eenvoudig. Vorige week echter kwam het heelal zelf te hulp. Op een onbewolkte morgen, vlak voor zonsopkomst, zag ik de planeet Venus schitteren aan de roodgekleurde zuid-oostelijke hemel.

Is het u overigens opgevallen dat bij (onbewolkte) zonsopkomst en -ondergang de horizon steeds zo prachtig rood is? Dat 'danken' we aan de uitbarsting van de Pinatubo-vulkaan, vorig jaar op de Filippijnen. Al het stof dat bij die uitbarsting in de dampkring is geblazen heeft zich thans verspreid over de aardbol, en veroorzaakt overal een fraaie rode gloed aan de horizon. Dat stof vormt trouwens ook een belemmering voor het zonlicht op zijn weg naar het aardoppervlak. De voorspelling is dan ook dat deze winter zo'n halve graad kouder zal zijn dan gemiddeld. Geen garantie voor een Elfstedentocht, maar toch . . .

Terug naar Venus. De planeet Venus is na de zon en de maan het helderste object dat astronomen kennen: Venus kan schaduwen werpen. Als je weet waar je moet kijken is Venus ook overdag te zien (met het blote oog).

Venus is een zogenaamde binnenplaneet. De negen planeten in ons zonnestelsel zijn gerekend vanaf de zon: Mercurius, Venus, Aarde, Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus, Neptunus en Pluto. Deze planeten draaien allemaal in vrijwel hetzelfde vlak hun rondjes om de zon.

Gezien vanaf de aarde betekent dat dus dat we de planeten (en de zon!) altijd in een bepaalde strip over de hemel zien bewegen. Dat maakt het identificeren van planeten iets gemakkelijker: een planeet kan nooit in de buurt van de Poolster staan, om maar een voorbeeld te noemen. De planeten waarvan de banen binnen de aardbaan liggen heten binnenplaneten, die daarbuiten buitenplaneten. Mercurius en Venus zijn binnenplaneten.

De aarde doet 365 en een kwart dag over haar rondje rond de zon. Dat is dus ons jaar. Binnenplaneten doen daar korter over, buitenplaneten langer. Mercurius heeft 88 dagen nodig voor een Mercuriusjaar. Het Venus-jaar duurt 225 dagen, terwijl men op Saturnus steeds 29 aardse jaren moet wachten op zijn verjaardag.

Binnenplaneten bewegen snel: legt Saturnus 10 kilometer per seconde af in haar baan rond de zon, voor Mercurius is dat 48 kilometer per seconde. Vergelijk dat met de aarde die per seconde dertig kilometer aflegt.

Verre buitenplaneten zoals Neptunus en Pluto bewegen langzaam, en bevinden zich daarom jarenlang in hetzelfde sterrenbeeld. Bij de buitenplaneten die niet zo ver weg staan, zoals Mars, doet zich het interessante verschijnsel voor dat hun beweging geregeld een tijdje van richting verandert. Die teruggaande beweging treedt op wanneer de aarde de planeet binnendoor 'inhaalt'. De inhaalmanoevre brengt met zich met mee dat - tegen de achtergrond van verre sterren - de planeet voor het oog in de omgekeerde richting beweegt. Vanaf de oudheid hebben de banen van planeten de astronomen (en astrologen) uitermate geboeid. Begrijpelijk.

In de figuur zijn de banen van enkele planeten schematisch afgebeeld. Bij nauwkeurige beschouwing van deze figuur zal duidelijk worden dat vanaf de aarde de binnenplaneten Mercurius en Venus nooit diametraal tegenover de zon aan de hemel kunnen staan. Voor deze planeten geldt een maximale hoekafstand ten opzichte van de zon.

De maximale hoekafstand, ofwel de grootste elongatie, voor Mercurius bedraagt maar 28 graden. Voor Venus is die hoek 47 graden. Dat betekent dus dat Venus altijd vrij dicht bij de zon staat en dat een gunstige omstandigheid om de planeet te zien zich voordoet in de uren vlak voor zonsopkomst of vlak na zonsondergang.

Thans staat Venus aan de hemel ten westen van de zon. De planeet zal dus voor de zon opkomen. Bij een oostelijke elongatie zal Venus enkele uren na de zon ondergaan. De planeet is dan in de avond prachtig zichtbaar.

Van oudsher spreekt men al van Venus als de ochtendof avond'ster'. Nu zal ook duidelijk zijn waarom we Venus nooit midden in de nacht hoog aan de hemel kunnen zien staan. Is nu ook duidelijk waarom Venus zich net als de maan als een sikkeltje kan voordoen? Dat verschijnsel is met een eenvoudige prismakijer al te zien. Huiswerk, dus.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden