Venezuela / Postmoderne klassenstrijd

Na bijna vier jaar wanbeleid heeft de Venezolaanse president Hugo Chávez nog altijd een flink deel van de bevolking achter zich. Het 'chavismo', een mengsel van populisme, historische heroiek, Venezolaans nationalisme en een vleugje Cubaans communisme, ziet Chávez na Simón Bolívar als de tweede bevrijder van de Bolivariaanse Republiek. ,,Chavez is geen persoon meer, maar een gevoel''.

door Edwin Koopman

Trots zwaait schoolhoofd Xiomara Izaguirre de deur van het klaslokaal open. Daar staan ze dan: de Bolivariaanse stoeltjes. Samen met de Bolivariaanse tafeltjes vormen ze het splinternieuwe Bolivariaanse meubilair van de Virginia Martínez school. ,,Veel comfortabeler dan de oude''. Maar er is meer. Op de Bolivariaanse school krijgen de leerlingen dagelijks drie maaltijden, er is een docent voor bijles en een bibliotheek. De resultaten zijn verbluffend. Het spijbelen liep drastisch terug, de leerprestaties stegen boven het Venezolaanse gemiddelde.

Virginia Martínez is een van de pronkstukjes van wat in Venezuela de Bolivariaanse revolutie is gaan heten: 'de totale vernieuwing' van de Venezolaanse samenleving onder leiding van president Hugo Chávez en in de geest van Simon Bolívar, die Venezuela in de negentiende eeuw bevrijdde van het Spaanse juk.

Alweer bijna vier jaar geleden, in 1998, begon de revolutie met de ruime verkiezingszege van Hugo Chávez. Al beginnen zijn aanhangers liever zes jaar daarvoor, toen de toenmalige luchtmachtkolonel een poging deed met geweld de macht te grijpen en daarvoor de gevangenis inging. Met linkse ideeën en veel charisma beloofde hij radicale veranderingen, een einde aan de corruptie en een gelijke verdeling van de rijkdommen van deze oliestaat. Vier jaar na aantreden is daar bar weinig van terecht gekomen. De werkloosheid is dramatisch gestegen, de economie krimpt dit jaar met 5 procent. De corruptie is allesbehalve uitgebannen. Met politiek autisme heeft Chávez de complete maatschappij, van vakbonden, kerk en pers tot ondernemers en politieke partijen van zich vervreemd.

Toch blijft een kwart tot eenderde van de bevolking Chávez onvoorwaardelijk steunen. Sterker, met de aanhoudende protesten tégen de regering worden ze steeds fanatieker. De mislukte staatsgreep in april, waarbij Chávez al na twee dagen terugkeerde, heeft veel mensen geradicaliseerd. Wie met chavistas spreekt, stuit op een diepe haat tegen het 'verbond van politici, ondernemers en de media' dat veertig jaar lang de macht voor zichzelf heeft gehouden. De trouw aan Chávez is nog altijd een reactie op de schandalige corruptie van de elite die de oliedollars verkwistte en de verpauperde bevolking negeerde, behalve als ze hun stemmen nodig hadden. Wat ook wel 'het proces' wordt genoemd is grotendeels een wraakactie tegen de elite. Onder het motto 'nu zijn wij aan de beurt' is Venezuela het toneel geworden van een onvervalste, postmoderne klassenstrijd.

,,Het is opmerkelijk dat de armen, die altijd snel een oplossing wilden voor hun problemen, nu al bijna vier jaar genoegen nemen met enkel een belofte'', zegt Armando Jansens. Behendig stuurt hij zijn auto door de steile, slingerende straatjes van de uitgestrekte arbeiderswijk Catia. Al 37 jaar werkt hij als priester in wat kan worden gezien als een bolwerk van het chavismo. In het gebouw van het wijkbestuur in Catia ontbreekt zelfs een telefoon, maar het respect voor 'onze commandant' is er niet minder om. ,,Hij is de nieuwe held van onze geschiedenis'', zegt Gladys Bolívar, voorzitster van de wijkraad. ,,Hij komt waar hij nodig is. Wij armen zijn veertig jaar lang vergeten''. Niet dat er al veel is gebeurd in de wijk, maar er zijn in elk gavel plannen, voor sociale woningbouw en legalisering van grondeigendom. Aan de muur hangen inschrijflijsten voor cursussen van het Bolivariaanse Centrum voor Integrale Aandacht.

Chávez trekt zich iets van de bevolking aan. Zijn zondagse televisieprogramma 'Hallo president' is een spetterende one-man-show. Urenlang voert hij gesprekken met de bevolking die rechtstreeks kan bellen en vragen stellen. Hij tekent grafieken voor de camera, maakt berekeningen over uitgaven voor het onderwijs en omhelst een blind jongetje dat een lied voor hem zingt. Het is duidelijk: deze man werkt voor zijn land. Chávez is geen verre president van de ivoren toren, maar een goede vriend, die de dingen zegt zoals ze zijn. En daar neemt hij de tijd voor. Aanhangers hebben berekend dat hij in vier jaar tijd al 2000 uur in het openbaar gesproken heeft en daarvoor in het Guinness Book of Records komt.

Bruisend middelpunt van de chavistas is al vier jaar lang het koloniale Simon Bolívarplein in het centrum van Carácas. Op de beruchte Esquina Caliente, de 'hete hoek', staan ze tot laat in de avond luidkeels te discussiëren over de verworvenheden van de Revolutie. Straatventers verkopen de Bolivariaanse grondwet voor een halve euro. Een muurkrant maakt duidelijk welke militairen en ondernemers 'de verraders zijn van het vaderland'. Temidden van dit alles staat Bolívar zelf, vele meters hoog in brons, te paard en geliefd als uitkijkpost voor duiven.

,,Chavez is geen persoon meer, maar een gevoel'', zei de Chávezgezinde parlementariër Luis Tacón vorige week. Voor velen is hij een nieuwe heilige en zijn ideeën een nieuwe religie. Het ooit zo gedweeë volk heeft het gevoel gekregen dat er iets groots gaande is in Venezuela. Venezuela heet nu 'Bolivariaanse Republiek', een burger heet 'soeverein' en Chávez zelf is 'commandante'. Zijn rode baret is symbool voor de verandering. De nieuwe Bolivariaanse grondwet is verplichte lectuur waaruit op straat en in het café wordt geciteerd, te pas en te onpas. Chávez heeft iets losgemaakt dat niet zomaar is terug te draaien. ,,Jammer'', zegt Gladys Bolivar van de wijkraad, ,,dat er een klein groepje is dat hem zijn werk niet laat doen''.

Aníba Romero is zo iemand van 'dat kleine groepje'. De docent politicologie behoort tot de radicale vleugel van de oppositie en zou er niet om rouwen als de militairen weer eens ingrepen, zoals in april. ,,Het chavismo is een geradicaliseerde vorm van Latijns Amerikaans populisme, gebaseerd op de onwetendheid en de hoop van de meest arme sectoren'', zegt hij. Net als de rest van de oppositie ziet Romero Venezuela vervallen tot een tweede Cuba.

En daar lachen de chavistas dan weer om. ,,Hij is misschien bevriend met Fidel Castro, maar hij is geen socialist'', zegt econoom Donatella Gómez. ,,Chávez wil een gemengde economie, een kapitalisme met een sociaal gezicht''. En populist is hij al helemaal niet. ,,Hij is populair, dat is wat anders. Hij deelt geen cadeautjes uit aan de bevolking zoals de Argentijnse generaal Juan Peron''. Gómez is een van de aanwezigen bij de zogenaamde 'Bolivariaanse Kring' in de middenklassewijk El Cafetal. Elke donderdagavond komt een twintigtal chavistas uit de buurt bij elkaar om te praten over politiek. In het hele land zijn duizenden van deze Kringen opgericht, vooral in de arme wijken, waar al jaren geleden een soort Pim Fortuyn-effect plaatsvond. Mensen die wars waren van politiek gingen ineens actief meepraten. 'Participatieve democratie' heet het. De discussies in El Cafetal zijn fel en staan bol van 'bourgeois', 'het volk', 'de grondwet' en 'het proces'. Maar de sfeer is goed.

Ook Jansens ziet Chávez niet als communist. ,,Hij heeft misschien ideeën die erop lijken, maar zelf zal hij nooit spreken van een communistische maatschappij, eerder van gemengde economie en een plurale samenleving zoals Nasser in Egypte''. Toch hebben de wekelijkse bijeenkomsten in El Cafetal geleid tot spanningen in de wijk. Buurtbewoners sporen elkaar aan hun huis te beveiligen en wapens te kopen. Het is het gevolg van de gebeurtenissen op 11 april. Gewapende chavistas waren medeverantwoordelijk voor de schietpartijen tijdens de inmiddels beruchte demonstratie, die leidde tot tientallen doden en de kortstondige staatsgreep.

,,De meeste Kringen zijn vreedzame, sociaal-culturele groepen met een Bolivariaans ideaal'', zegt priester Armando Jansens. Dat neemt niet weg dat de revolutie in zijn stadsdeel Catia verder gaat dan praatgroepen en Bolivariaanse stoeltjes. In sommige buurten staan niet alleen levensgrote muurschilderingen van Che, Bolivar en Karl Marx, de 'bedenker van de klassenstrijd' maar ook van gemaskerde guerrillastrijders die oproepen tot gewapende strijd. ,,Gewapende groepen waren er in Catia altijd al en enkele daarvan zijn opgegaan in de Bolivariaanse Kringen. Ze erkennen Chávez als leider'', zegt Jansens, die er niet aan twijfelt dat deze stadsguerrilla 'vrij veel steun' krijgt van de regering.

Zoals het een echte revolutie betaamt, ligt ook de Bolivariaanse voortdurend onder vuur. Dat er een flinke reserve is aan trouwe verdedigers bleek niet alleen na de staatsgreep 11 april, toen de chavistas massaal 'naar beneden kwamen' om hun president terug te halen. Nog dagelijkse bewijzen manifestaties wat Chávez bij zijn soms agressieve aanhangers heeft losgemaakt. ,,Ik heb me mijn hele leven nog niet zo vrij gevoeld'', zegt een bejaarde chavista geëmotioneerd. En dat laat hij zich niet zomaar afnemen door een groepje 'coupplegers'. Ook zijn leven is niet verbeterd, maar daar gaat niet om. ,,Chávez heeft ons misschien niet rijk gemaakt, maar hij heeft wel onze ogen geopend''.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden