Venetie, de twaalf apostelen en een faun van Lucebert

Palazzo Grazzi, Venetie: 'Leonardo & Venezia', tot 7 juli, rijk geillustreerde catalogus (469 blz.) 55.000 Ital. Lires (ruim 90 gulden).

JOOST DIVENDAL

'Leonardo & Venezia' in het Palazzo Grassi aan het Canal Grande wordt op rode banieren door de hele stad luidkeels aangeprezen. De expositie is de trekker van het seizoen en moet de reizigers naar Venetie bij ontstentenis van andere grote evenementen (zoals de Biennale, een jaar uitgesteld vanwege de Dokumenta in Kassel) het gevoel van meerwaarde geven. Je ziet iets unieks, in tegenstelling tot de talloze bezoekers in andere jaren van de eilandjes, kerken en paleizen, die deze extra attractie missen.

Nu is iedere tekening van Leonardo da Vinci uniek, of die zich in het verborgene bevindt van het Teylers in Haarlem of in het Louvre, en tientallen schetsen van het genie bijeen geven een kick.

Leonardo's gevoel voor beweging en verhouding is ongeevenaard. De uitvinder, architect, militaire en stedebouwkundige planner, musicus, beeldhouwer, schilder, schrijver, had als een van de eerste kunstenaars oog voor de spanning die er van een mens uitgaat en hem als individu onderscheidt van zijn omgeving. De door Leonardo ontworpen werktuigen (waaronder vele militaire apparaten) geven tastbaar blijk van de ontstellende vindingrijkheid van de menselijke geest. Lieftallige rondingen en karikaturale wratten geven gezicht aan de personages die hij tekende en schilderde, aan de realiteit ontleend. Leonardo brak met de steriliteit en eenvormigheid waarmee de meesten onder zijn voorgangers gekunstelde taferelen schilderde.

Reizen

Hoe groot was zijn invloed op Giorgione, Veronese, andere Venetiaanse schilders? Leonardo da Vinci (1459-1519) was afkomstig uit Florence, woonde en werkte lang in Milaan - rond 1500 'stadstaten' op heel wat grotere onderlinge afstand dan vandaag via de autostrada voorstelbaar. Het maecenaat van de eigen opdrachtgevers stond veelvuldig contact met kunstenaars 'van' andere grootmogende heren soms ook in de weg. Maar al waren er toen geen musea, festivals, beurzen en uitwisselingsprogramma's, toch werden er natuurlijk wel degelijk reizen gemaakt. Dat kunstenaars bewust op grote schaal collega's elders opzoeken, gebeurt echter pas zo'n eeuw later: neem alleen al de schilders uit de Lage Landen die over de Alpen trokken. We zijn op de hoogte van hun interesse uit brieven en ooggetuigeverslagen, of doordat zij werken van collega's openlijk imiteerden.

Da Vinci zelf heeft veel gereisd. Bekend is bij voorbeeld dat hij lange tijd voor de Franse koning Frans I nabij Amboise werkte, waar hij een eigen kasteeltje met atelier had. Hij liet een enorme hoeveelheid notities na en zijn 'Verhandeling over het schilderen' was van grote invloed op latere schilders uit de zestiende eeuw.

Maar van zijn bezoek aan Venetie doet hij alleen gewag in zijn aantekening uit 1503, over de lening aan zijn leerling Salai. Leonardo's verblijf elders in die jaren is gemakkelijk traceerbaar, zodat de periode ingevuld kan worden wanneer hij precies in Venetie verbleef: omstreeks januari-maart 1500.

Er is bovendien een directe aanwijzing. De luitspeler Lorenzo Gusnasco da Pavia schrijft in een brief gedateerd 13 maart 1500 aan Isabelle d'Este in Mantua:

"l'e a Venecia Lionardo Vinci, el quale m'ha mostrato uno retrato de la S.a V.a che e molto naturale a quela. Sta tanto bene fato, non e possibile melio" ( "Leonardo da Vinci is in Venetie, hij toonde me een portret van Uwe Vrouwe dat zeer gelijkt. Het is zo knap gemaakt dat beter niet mogelijk is." ).

Nu is het de vraag of een verblijf van een paar maanden, gedurende een kunstenaarschap van zo'n veertig jaar, van zo'n importantie voor zijn ontwikkeling is geweest als de expositie 'Leonardo & Venezia' wil doen geloven. Er is een getuigenis uit de derde hand die aan die speculatie voeding geeft. In zijn beroemde 'Vite de piu eccelenti pittori' ('Levens van de grootste schilders') schrijft Giorgio Vasari in 1550: "Giorgione had enige werken gezien van de hand van Leonardo, met uiterst vloeiende kleuren en een bijzonder gebruik van het donker. Die stijl viel bij hem zo in de smaak dat hij er zijn leven lang gebruik van maakte."

De kunstenaars wisten ongetwijfeld van elkaars bestaan. Stel dat Leonardo vaker in Venetie was: zo raar zou dat niet zijn. Een deel van zijn leven werkte hij voor de Lombardijnen en vanuit Lombardije verruilden meer schilders (Andrea Solari, Giovanni Agostino da Lodi) Milaan korter of langer voor Venetie.

Maar waarom zo nadrukkelijk stilgestaan bij schaarse schriftelijke bronnen? Wordt onze kennis of, liever nog, waardering van de werken van Leonardo, Giorgione, Bellini, verdiept dank zij deze bewijsvoering? Ligt het niet voor de hand dat grote geesten, in eenzelfde periode, geografisch niet al te ver van elkaar verwijderd, burgerlijke beperkingen overschrijden en bij vlagen of regelmatiger nota nemen van elkanders vorderingen?

Venetie was rond 1500 op het toppunt van zijn bloei, met de belangrijkste drukkerijen en uitgevers van het toenmalige Europa, en met een magistratuur die door haar opdrachten de schilderkunst tot ongekende hoogten bracht. Het huidige stadsbeeld van de gesculptuurde facades die weerschitteren in het water, vindt hier zijn oorsprong. Wie vandaag door de laag roet van de boten en door het gordijn van algen heen kijkt, waant zich te gast in de Renaissance.

De bezoeker anno 1992 mag zich met deze rijkdom gezegend voelen, daar is meer informatie over Leonardo's omzwervingen door Venetie (de koepel op van de San Marco, in een gondel naar de byzantijnse mozaieken op Torcello, een glaasje wijn aan de voet van de Rialto-brug wellicht?) niet per se voor nodig. Die informatie biedt de tentoonstelling ook niet expliciet - evenmin over verschillen en overeenkomsten tussen Leonardo's opdrachtgevers (nogal eens particulieren) en die van Venetiaanse schilders (bij Veronese de doge en kerkelijke ordes). Speelden die een rol? Wat betreft geld? De vrijheid van de kunstenaar? Diens status? Dit soort vragen beantwoordt de expositie niet.

Furore

Was er bij Leonardo en de Venetianen van wederzijdse beinvloeding sprake? Vast en zeker. Da Vinci zal wel wat ateliers en kerken bezocht hebben. Of werkte de inspiratie eerder in omgekeerde richting? Leonardo vond alom navolging. Zie zijn 'Laatste Avondmaal' op de muur van de Santa Maria delle Grazie in Milaan. Van imitaties op papier tot regelrechte kopieen op linnen en in marmer maakte zijn voorstelling van Westtot Zuid-Europa furore.

Leonardo's eigen schetsen laten zien hoe hij van 'gewone' mensen Jezus en de apostelen maakte - lelijke, mooie, gemene, sympathieke koppen die praten en kijken.

Leonardo was de eerste schilder die de figuren losjes om Christus heen groepeert en niet stijf op een rijtje zet. Een enkele paasfeestvierder is zich bewust van het uur u, vriendschap en trouw die op de proef worden gesteld, zal de opdracht volbracht worden om onmenselijkheid te trotseren, een opdracht waar gewone stervelingen niet aan kunnen tippen...

Geen zichzelf respecterend schilder gaat in die dagen aan het thema van het Laatste Avondmaal voorbij. Is er een ander dramatisch verhaal waarin de voortekenen van miskende opoffering zo zichtbaar zijn? Christus die het kruis draagt is weer een stap verder en met de kruisiging zelf is het al volbracht. Maar ook de kruisdragende Christus en de Calvarieberg zijn natuurlijk verwante thema's die bij alle schilders in die tijd zijn terug te vinden.

Veronese schilderde de Cenacolo, maar ook Tintoretto, ook Titiaan heeft een Avondmaal. Gelaatstrekken op die afbeeldingen doen denken aan die van Leonardo. Toch spreekt iedere kunstenaar mij op zijn eigen manier aan. Leonardo het meest misschien wel omdat de leden van het gezelschap erbij zitten alsof ze er niets aan kunnen doen. Of word ik toch meer gecharmeerd door Veronese's 'Gastmaal in het huis van Levi', met zijn gezelligheid en liederlijkheid, omgetiteld omdat de Inquisitie het voor het 'Laatste Avondmaal' te profaan vond...

Voor de muurschildering van Leonardo moet ik naar Milaan, voor het immense schilderij van Veronese naar de Accademia zo ongeveer schuin tegenover het Palazzo Grassi, aan de overzijde van het Canal Grande. Je reizen draag je met je mee en je indrukken rijgen zich van de ene op de andere plek aaneen.

Toch is het best een weelde, dat hier in Palazzo Grassi een dozijn of wat doeken van derden hangen, naast Leonardo's tekeningen. Zoals Giorgione's 'De drie leeftijden van de mens', een verwijzing naar de jonge en oude koppen van Leonardo in elkaars blikveld, maar ook naar diens driedubbele tekening van Cesare Borgia - een van zijn belangrijkste opdrachtgevers -, naar Lorenzo Lotto's 'Goudsmid' in drievoud, naar 'Drie apostelen' van Giovanni Agostino da Lodi, naar 'De drie koningen' van... enzovoorts.

Frappant is de gelijkenis van een tekeningetje van Leonardo, het gelaat van Christus nog geen decimeter groot, met de Christus die het kruis draagt op een schilderij van Giorgione. Is de vlakke Christus van de laatste minder aansprekend dan Leonardo's uitgeputte Christus met wallen onder zijn ogen en slierten haar waar een hand aan trekt?

Pelgrims

Giorgione's schilderij hangt sinds eeuwen in de Scuola di San Rocco, gesleten door de handen en lippen van pelgrims uit vroeger tijden. Leonardo's sublieme schetsje wordt bewaard door de Accademia in Venetie.

Ik weiger de een boven de ander te verkiezen, een scheiding tussen meer en minder meesterschap aan te brengen.

Van de uitdrukkingsloze Christus van Giorgione dwaal ik in gedachten naar het stille verdriet op het gezicht van de vrouw in diens 'La Tempesta' ('De storm'). De gepijnigdheid van de beeltenis van Leonardo brengt me op de grilligheid van een faun van Lucebert.

Voor wie de vrijheid neemt zijn eigen verbanden te leggen, ontstijgt de expositie in het Grassi gelukkig de betutteling van de speculatieve bewijsvoering dat Leonardo met Venetie te maken moet hebben.

Dat er zoveel - zorgvuldig belicht en gedocumenteerd - ruw materiaal van Leonardo bijeen is gebracht en bekeken kan worden, geeft de tentoonstelling bestaansrecht genoeg.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden