Veiligheid is óók emotie

Een meisje wordt ingeënt tegen baarmoederhalskanker Beeld ANP

Een nieuw kabinet kan volgens de kersverse Nijmeegse hoogleraar Besturen van Veiligheid, Ira Helsloot, miljarden besparen op absurde veiligheidsmaatregelen.

Bijvoorbeeld: de overheid gaat burgers beschermen tegen de straling van hoogspanningsmasten, terwijl niet is aangetoond dat die straling schadelijk is. Het uitkopen van omwonenden en het verleggen van kabels gaat circa 1,7 miljard kosten. Helsloot vindt dit irrationeel en onzinnig, zei hij in de Volkskrant: "Jaarlijks wordt bij in totaal 110 kinderen leukemie vastgesteld, door deze maatregel worden dat er 109,5. Voor datzelfde geld kun je ook jarenlang gratis fruit uitdelen op basisscholen, daar red je aantoonbaar meer kinderlevens mee."

Hoe wegen de filosofen uit Trouws elftal zo'n redenering? René Gude, directeur van de Internationale School voor Wijsbegeerte te Leusden, medeauteur van 'Leven in de risicosamenleving' (2006): 'Het is al bijna ouderwets om de eeuwige frictie tussen eigenbelang en algemeen belang te willen oplossen met een eenvoudige utilistische calculatie. Helsloot bevindt zich als veiligheidsadviseur in het spanningsveld tussen burgers die veiligheid zoeken en een overheid die daar binnen het haalbare aan tegemoet moet komen. Altijd een veld vol akelige dilemma's. Burgers en overheid zijn daar al polderend sinds 1900 heel aardig uitgekomen, met een superveilig Nederland als resultaat. Maar polderen is iets anders dan calculeren, ook in tijden van bezuiniging.

"Volgens Yvonne Zonderop in 'Polderen 3.0' is polderen een combinatie van Verlichting en Romantiek. De verbinding van rationeel begrip van het algemeen belang en de erkenning van hoogst individuele emoties en hartstochten, het eigenbelang. Het gaat altijd om ratio én emoties.

"Helsloot reduceert ambivalentie tot monovalentie: de ratio moet de doorslag geven. Hij adviseert de bestuurder een nuchtere kosten-baten-analyse te maken van risico's als enige basis voor top-down-beleid. Bewindslieden en burgers moeten allebei hun emoties parkeren.

"Mijn vraag aan Helsloot is: wat heeft een ambtenaar daaraan, die aan een vader en moeder moet gaan uitleggen dat de hoogspanningskabel boven hun huis blijft hangen, omdat de kans op leukemie bij hun kinderen toch heus maar heel erg klein is?"

Sabine Roeser, hoogleraar ethiek aan de TU Delft, leidt een onderzoeksgroep die onderzoek doet naar risico's en morele emoties: "Emoties worden in debatten over gezondheidsrisico's en technologie vaak met wantrouwen bejegend, omdat ze rationele besluitvorming in de weg zouden staan. Natuurlijk kan het gebeuren dat emoties een goed begrip van veiligheidskwesties belemmeren. Maar emotie-onderzoekers als neuroloog Antonio Damasio en filosoof Martha Nussbaum laten zien dat we emoties nodig hebben om praktisch rationeel te zijn. In mijn onderzoek beargumenteer ik dat we emoties niet uit debatten over risico's moeten weren, maar dat we ze juist in het besluitvormingsproces moeten betrekken. Morele emoties staan niet in de weg, ze zijn juist noodzakelijk om de ethische dimensie van technologische risico's te kunnen beoordelen, zoals rechtvaardigheid, eerlijkheid en autonomie. Deze aspecten spelen geen rol in een kosten-baten-analyse, terwijl het belangrijke morele overwegingen zijn die door emoties aan het licht kunnen worden gebracht."

Gude: "De spanning tussen ratio en emotie zit ín ons, niet tussen ons. Ik voel beide dagelijks in mijzelf woeden. Ik ben een emotionele dweil, maar ik beteugel mijn emoties met de rede. Dat probeer ik tenminste. Ik verwacht van wetenschappers dat zij mij bij dit dagelijkse dilemma tegemoet komen. Een veiligheidsadviseur kan niet volstaan met: 'We hebben een probleem met twee componenten. Als we nou één van de twee componenten buiten beschouwing laten, dan zijn we er toch, beste mensen?'

"Emoties zijn richtinggevende motieven. Zij bepalen de doelen die met rationele middelen al dan niet bereikt kunnen worden. Je kunt ze wel buiten beschouwing laten, maar dan pers je en passant wel het hele leven eruit, een gemis dat weinig burgers en weinig bestuurders voor lief zullen willen nemen. De samenleving wordt richtingloos, je krijgt iets algemeens waar niemand belang bij heeft."

Roeser: "We zouden de uiteenlopende emoties van het publiek, maar ook van experts en beleidsmakers, als uitgangspunt van debatten moeten nemen, en de overwegingen moeten bediscussiëren die eraan ten grondslag liggen. Deze overwegingen moeten zorgvuldig worden onderzocht en in publieke debatten met argumenten worden bejegend; argumenten die zelf ook in zowel emoties als inlevingsvermogen en rechtvaardigheidsgevoel gegrond zouden kunnen zijn.

"Neem twee andere hete hangijzers waarbij risico's, kostentaxaties en emoties een belangrijke rol hebben gespeeld: de vaccinatie tegen baarmoederhalskanker en CO2-opslag. In beide gevallen hebben beleidsmakers en wetenschappers de emotionele, morele overwegingen onderschat die mensen ten aanzien van deze technologieën hebben. Ze hebben mensen overspoeld met informatie over zogenaamd lage risico's. Die aanpak heeft geleid tot een spreekwoordelijke 'dialoog tussen doven'.

"Een vruchtbaardere benadering zou zijn geweest om van de emoties van leken uit te gaan en daadwerkelijk in te gaan op de onderliggende morele overwegingen en zorgen. Om de voordelen van vaccinatie te benadrukken had men de impact kunnen laten zien die baarmoederhalskanker heeft.

"In het geval van CO2-opslag werden de bezwaren van omwonenden als irrationeel weggehoond in plaats van dat er serieus op werd ingegaan.

"Het probleem schuilt volgens mij in het idee dat ratio en emotie strikt gescheiden zijn. Ik pleit voor een methode waarin we emoties gebruiken als een bron van morele reflectie en deliberatie.

"Deze benadering maakt een echte dialoog mogelijk. Dat zal leiden tot moreel betere beslissingen en heeft als neveneffect dat experts en leken elkaar beter zullen gaan begrijpen. Beide partijen zullen eerder bereid zijn om te geven en te nemen als ze het gevoel hebben dat ze serieus worden genomen. Deze procedure lijkt tijdrovend, maar ze is bewezen effectiever dan de eenzijdige kosten-baten-analyse die Ira Helsloot voorstelt."

Gude: "Helsloot geeft als wetenschapper een analyse van de kloof tussen burger en overheid, en bouwt vervolgens een brug over de kloof die slechts tot halverwege leidt. Hij zegt dat de overheid het geld voor 'zinloze veiligheidsmaatregelen' beter kan besteden aan gratis fruit voor schoolkinderen. Dan heb ik ook een suggestie: voeg aan dat budget voor schoolfruit ook meteen het salaris toe van veiligheidsonderzoekers die zowel burgers als bestuurders niets te bieden hebben."

René Gude en Ira Helsloot discussiëren verder over dit onderwerp op televisie: 'Altijd wat', dinsdag 2/10, 21.05 uur, Ned.2.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden