Review

Vegetatie heeft een thuisPLANTENSOCIOLOGIE

Joop Schaminée, Anton Stortelder en Victor Westhoff: De vegetatie van Nederland. Deel 1: Inleiding tot de plantensociologie - grondslagen, methoden en toepassingen. Opulus Press, Uppsala/Leiden. 296 blz., geïll., fl. 90,00.

Gehurkt of op de knieën wordt vervolgens opgeschreven welke soorten planten zich in het proefvak bevinden en in welke aantallen ze voorkomen. Ook andere gegevens, zoals de aard van de standplaats, de levensfase en de vitaliteit en vruchtbaarheid, worden genoteerd. Het resultaat is een vegetatieopname; een beetje plantensocioloog kan er vijf tot tien per dag maken.

Sinds 1930 zijn in Nederland zo'n 180 000 van dergelijke opnamen gemaakt. Zij vormen de basis voor een nieuw systematisch overzicht van de plantengemeenschappen in Nederland, De vegetatie van Nederland, dat de komende jaren in vijf delen verschijnt. Het eerste deel (dat vrijdag in Tilburg aan koningin Beatrix wordt aangeboden) gaat over de grondslagen, methoden en toepassingen van de plantensociologie; de overige delen behandelen de plantengemeenschappen zelf.

Met de nieuwe reeks wordt een botanisch drieluik over de flora en vegetatie van Nederland voltooid. In het begin van de jaren zeventig verscheen Wilde Planten van Victor Westhoff, in de jaren tachtig en negentig gevolgd door de Nederlandse Oecologische Flora van Eddy Weeda. De drie werken hebben ieder een eigen invalshoek: in het eerste ligt het accent op de vegetatie van afzonderlijke natuurgebieden, het tweede gaat in op de relatie tussen planten en hun milieu en het derde beschrijft de plantengemeenschappen.

Processen

Het onderzoek begon in 1988 op het Instituut voor bos- en natuuronderzoek (IBN) in Wageningen. Met de computer zijn tot nu toe de gegevens van 120 000 vegetatieopnamen met elkaar in verband gebracht en in tabellen verwerkt.

De plantensociologie heeft de vegetatie als onderwerp van onderzoek, vertelt Joop Schaminée, een van de drie hoofdauteurs: “Vegetatie is alom aanwezig en bekleedt als een dun laagje de aarde. Zij vormt de afspiegeling van processen in het landschap, die op hun beurt worden bepaald door factoren als klimaat, bodem, landgebruik en waterhuishouding. De meeste processen zien we niet - we zien alleen de afspiegeling.”

Ook in de plantenwereld is de som (de vegetatie) meer dan het geheel der delen (de soorten). Iedere plant heeft een binding met het milieu; voor een combinatie moet aan de vereisten van alle soorten worden voldaan. Een gemeenschap is dan ook een nauwkeuriger milieu-indicator dan een soort: het is een graadmeter voor processen die zich in het landschap voltrekken.

Het opmerkelijkste proces is uiteraard dat van de verarming: verarmde gemeenschappen bepalen tegenwoordig in hoge mate het landschap. Schaminée: “Door het clusteren van oude en nieuwe opnamen krijg je een beeld van de achteruitgang. Dankzij de natuurbescherming en het in stand houden van reservaten is de variatie nog wel te vinden, maar in veel minder gebieden. Blauwgraslanden zijn niet veel armer dan vroeger, maar de oppervlakte is aanzienlijk afgenomen. In het algemeen is er nog steeds sprake van achteruitgang, zij het dat het tempo afneemt.”

Postweg

Plantensociologisch onderzoek is van praktisch belang voor het natuurbehoud, omdat het laat zien hoe de vegetatie verandert door menselijke invloed, zoals vermesting, verzuring of recreatie. Ingrepen laten vaak nog lang hun sporen na: de historische postweg Groningen-Amsterdam is na twee eeuwen op de Dwingelose Heide nog zichtbaar als een lange, smalle strook waar Borstelgras domineert.

Het IBN-project is verder van betekenis voor het beheer van bestaande en de ontwikkeling van nieuwe natuurgebieden. Dat geldt zowel voor het intern beheer (beweiden, plaggen, maaien of niets doen?) als voor het sturen van milieu-invloeden van buitenaf.

De resultaten van het onderzoek zijn ook van belang voor het bepalen van de natuurwaarden van een gebied dat kan worden aangekocht (Is de plantengemeenschap volledig, zeldzaam, kwetsbaar, duurzaam?) en voor de eventuele herintroductie van soorten: je kunt een plant alleen inbrengen in een vegetatie waar deze thuishoort.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden