Veertig jaar KRI maakt 2000 jaar niet ongedaan

Van een onzer verslaggevers

Op deze serieuze zwakheid in de rooms-joodse betrekkingen wees gisteren dr. Gerhart Riegner, tot voor kort secretaris-generaal van het Joodse Wereldcongres (JWC) in Geneve. Hij sprak in Amsterdam in de Rode Hoed op een symposium bij gelegenheid van 40 jaar Katholieke raad voor Israel. Voor dit jubileum had de KRI twee inleiders weten te krijgen, die vanaf het prille begin tot heden grote verdiensten hebben gehad voor de rooms-joodse dialoog: van joodse zijde dr. Riegner en van r.-k. zijde uiteraard kardinaal Jo Willebrands, beiden inmiddels in de jaren der zeer sterken.

Dr. Riegner leidde in 1942 een bureau van de JWC, toen daar de eerste, zijns inziens zeer betrouwbare rapporten belandden over de vernietigingskampen. In Washington en Londen werd Riegners alarm genegeerd als "wilde geruchten, ingegeven door joodse angst" . Ook de Nederlandse regering-in-ballingschap en het Vaticaan luisterden niet.

Het was vanuit die ervaring dat Riegner zich heilig voornam dat nooit meer zo'n ramp over het joodse volk zou mogen komen, nooit meer zo'n isolement. "Wij zouden bruggen moeten bouwen naar andere volken en andere godsdiensten" , een "wereld grondvesten die zulke rampen onmogelijk zou maken." Riegner hield zich eraan.

Voor zijn gehoor van bisschoppen, rabbijnen, theologen en andere betrokkenen zette hij uiteen wat er in deze periode veranderd is. In de eerste plaats natuurlijk de verklaring van het Vaticaans concilie over het jodendom, morgen 27 jaar geleden, de dag die geldt als de "geboorte van de nieuwe relatie" en het begin van een nieuwe r.-k. theologie over het jodendom. Deze is gericht op wederzijds begrip en respect. Dat is meer dan verdraagzaamheid, het wachtwoord van de eeuw der Verlichting, aldus Riegner.

Hij ziet echter nog veel traditioneel antisemitisme en oude vooroordelen voortwoekeren in de schaduw. De gedachten van het concilie en de nieuwe theologie zijn bepaald nog niet in alle seminaries en theologische faculteiten doorgedrongen, en evenmin tot de leiding van de met Rome verbonden kerken van de oosterse riten.

In joodse kring is dan ook het wantrouwen jegens die 'nieuwe theologie' van de katholieke kerk wijd verbreid, erkent Riegler. Maar hij begrijpt dat wat van beide kanten in bijna 2000 jaar aan weerstand is gegroeid, niet ineens is overwonnen.

De relatie is zo broos dat zij in gevaar kan komen door elk incident, iedere kwetsing van joodse gevoeligheden vooral aangaande de Sjoah. Dat was volgens Riegner het geval toen de paus en Waldheim elkaar ontmoetten en meer nog bij de affaire rondom het karmelietessen-klooster bij Auschwitz. In joodse ogen was dat niet anders dan een poging van Poolse katholieken om zich de joodse doden van Auschwitz toe te eigenen. Ook het verzet van veel Polen tegen de afgesproken oplossing (verhuizing van het klooster) en "zekere uitspraken van het hoofd van de kerk in Polen" - te weten: kardinaal Glemp - zetten kwaad bloed en veroorzaakten zelfs een tijdelijke stop van de internationale joods-roomse commissie.

Riegner ziet uit naar het nieuwe, op stapel staande document van het Vaticaan over het antisemitisme en naar de erkenning van Israel. Niet dat Israel een kerkelijke rechtvaardiging voor zijn bestaan nodig heeft, zo voegde hij eraan toe.

Riegners wensen voor de joodsroomse dialoog en aan het adres van de KRI sloten bij dat alles aan: de nieuwe r.-k. theologie bekend maken aan een breder publiek, niet in de laatste plaats op scholen en seminaries en het verbreden en verdiepen van die nieuwe theologie zelf. Praktisch nodigde hij christenen uit om met joden te strijden tegen antisemitisme, nationalisme, racisme en vreemdelingenhaat, de sociale problemen in de grote steden, voor de bescherming van mensenrechten en milieu.

Kardinaal Willebrands (83) was er vanaf het begin bij, in 1951 als voorzitter van de Sint Willibrordvereniging, die de KRI onder haar hoede kreeg en opnieuw in 1960, toen hij naar Rome werd ontboden om als rechterhand van kardinaal A. Bea het concilie voor te bereiden betreffende oecumene en jodendom.

"Als ik alle moeilijkheden had kunnen voorzien die wijzouden ontmoeten, zou ik er misschien niet aan zijn begonnen" , zo citeerde Willebrands zijn voorganger Bea, met kennelijke instemming. Hij verhaalde zijn gehoor gewoontegetrouw op een theologisch-meditatief betoog, met name over het Verbond en over het lezen van het Oude Testament met christelijke ogen.

De moeilijkheden waar Bea op doelde, kwamen zeker niet alleen van Arabisch-christelijke kant. Ze kwamen mede omdat Willebrands en de zijnen zich op het concilie niet wilden beperken tot enkele praktische aanwijzingen of tot een veroordeling van het antisemitisme. Zij wilden iets gezegd hebben over de bijbels-theologische gronden van de verhouding christenen en joden, maar daarmee tornden zij in feite aan de op dat moment gangbare r.k. theologie.

Willebrands heeft net als met de andere kerken ook met de joden de theologische dialoog gezocht. Hij dankte dr. Riegner, "wiens toewijding, overtuiging en volharding zoveel hebben bijgedragen tot de dialoog. Naast tijden van broederlijke eensgezindheid hebben wij perioden gekend van moeilijkheden, twijfels, ernstige crises, soms veroorzaakt door gebeurtenissen die sterker leken dan onze intenties." In tegenstelling tot Riegner trad Willebrands niet in details.

Te lang vrijgezel

Dat doet wel dr. Ton van Schaik die voor dit jubileum de betrekkingen tussen joden en katholieken in Nederland van 1930-1990 heeft beschreven. De eerste exemplaren van Vertrouwde vreemden (Uitg. Ten Have, Baarn, f 29,50) werden gisteren door KRI-voorzitter Jaap Kwaaitaal uitgereikt aan kardinaal Willebrands, dr. Riegner en ook aan vicevoorzitter L. Evers van het Overlegorgaan joden & christenen. Kwaaitaal noemde zijn KRI voor het Ojec "een weinig toeschietelijke levenspartner, die te lang vrijgezel is gebleven" . Hij verzekerde echter dat de r.-k. kerk een loyale partner in dit overleg wil zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden