Veertig jaar cel voor Karadzic wegens genocide in Srebrenica

Karadzic in 2013, tijdens zijn verhoor voor het Joegoslaviëtribunaal. Beeld REUTERS

Radovan Karadzic was een onwaarschijnlijk leider. Er was de gekte van de oorlog voor nodig om een psychiater zonder carrière en een niet-gelezen dichter te maken tot de man die tienduizenden soldaten gehoorzaamden, en die het lot van vele honderdduizenden in zijn handen had. Vandaag werd hij door het Joegoslaviëtribunaal veroordeeld tot veertig jaar cel wegens volkerenmoord en oorlogsmisdrijven.

Karadzic (70) werd door het tribunaal schuldig bevonden aan genocide in Srebrenica in 1995, maar niet voor de systematische etnische zuivering in zeven gemeentes in Noord- en Oost Bosnië. Niet-Serviërs werden daar weggejaagd of mishandeld in gevangenkampen zoals het beruchte Omarska. Volgens het tribunaal is er te weinig bewijs voor betrokkenheid van Karadzic.

De aanklagers hadden een levenslange gevangenisstraf geëist. Karadzic heeft bij monde van zijn advocaat laten weten in beroep te gaan tegen het vonnis.

Spreekbuis

Karadzic maakte uit het niets naam als spreekbuis voor de etnische Serviërs die in 1990 te hoop liepen tegen de plannen om Bosnië los te maken van Joegoslavië. Toen dat er toch van kwam, richtte Karadzic een 'Servische republiek' op in Bosnië die kon bogen op een sterk leger, grotendeels opgebouwd uit de resten van de Joegoslavische krijgsmacht. De psychiater zou deze zelfverklaarde republiek als 'president' leiden tot het einde van de oorlog. Een extreem machtige positie, misschien wel tot Karadzic' eigen verbazing.

Keer op keer presenteerde Karadzic zichzelf als de bemiddelaar, de man die alles deed om conflicten te vermijden. Zijn dreigementen bracht hij omfloerst. "Ik sta hier niet als een god van de oorlog", beweerde hij in het Bosnische parlement in een beruchte toespraak in 1991, waarin hij voorspelde dat Bosnië met de afscheiding van Joegoslavië de weg naar de hel zou inslaan. "Dan hebben wij de situatie niet meer onder controle."

Diezelfde lijn hield hij ook vol in de rechtszaal. Karadzic voerde vaak een persoonlijke verdediging. Terwijl andere verdachten speechten over historisch onrecht dat hun volk was aangedaan, verweerde Karadzic zich meestal met het argument dat hij zijn best had gedaan om bloedvergieten te vermijden. Waar dat toch was gebeurd, was dat zonder zijn medeweten.

Terwijl het leger en milities van de Servische republiek door Bosnië raasden om grondgebied te claimen, tienduizenden mensen vermoordden en een miljoen deden vluchten, probeerde Karadzic een politieke positie op te bouwen. Hij besteedde veel aandacht aan het media-imago van zijn republiek, en liet als teken van transparantie Britse journalisten toe in detentiekampen in Noord-Bosnië, een beslissing die hij zou betreuren nadat publicaties over de gruwelijke omstandigheden in de kampen de wereld overgingen, verslagen die hij tijdens het proces als 'bevooroordeeld' wegwuifde.

De duizenden pagina's bewijs die de aanklagers hebben aangedragen maken het moeilijk te geloven dat Karadzic al die tijd van niets wist. Een getuige verklaarde over een bijeenkomst met Karadzic waarin werd besloten een derde van de moslims te vermoorden, een derde van hen tot het orthodox-christelijke geloof te bekeren en een derde op eigen gelegenheid te laten vertrekken. Zelfs Karadzic' toegewezen advocaat moest toegeven dat zulke besluiten op een plan voor genocide neerkwamen.

"Wie mij kent, weet dat ik een milde man ben", hield Karadzic de rechters in 2012 voor. In zijn slotpleidooi in 2014 schrijft hij hoe hij consequent zou hebben geprobeerd extremisten binnen zijn staat en leger te laten inbinden. Als president van de Bosnische Serviërs accepteert hij een morele verantwoordelijkheid voor misdaden door zijn burgers, maar dat betekent niet dat hij persoonlijk verantwoordelijk is.

Radovan Karadzic, hier rechts, in 1995 samen met generaal Ratko Mladic. Beeld REUTERS
De gedenkstenen voor de slachtoffers van de massamoord in Screbrenica. Beeld AP

Verwijt van Mladic
Typerend was zijn ondervraging van zijn eigen generaal, Ratko Mladic, die gelijktijdig voor het tribunaal wordt berecht. Karadzic dwong Mladic als getuige op te treden en vroeg hem of zij ooit hadden besproken om de mannen van Srebrenica te vermoorden. Het bracht Mladic in een onmogelijke positie. Een 'ja' zou voor beiden bewijs van genocide betekenen, maar een 'nee' zou de schuld doen opschuiven richting zichzelf en andere legerofficieren, ten gunste van Karadzic' positie.

Mladic antwoordde dan ook niet, maar hij haalde fel uit tegen de man die hij nog altijd met president aansprak. "Ik verdedig niet mijzelf, jij verdedigt niet jezelf. Wij verdedigen nog altijd ons volk." Karadzic reageerde niet op het verwijt.

Pas in juni 1996 was zijn politieke carrière echt afgelopen. Onder Amerikaanse druk droeg hij het presidentschap over aan zijn rechterhand Biljana Plavsic en beloofde hij niet meer op radio en tv op te treden. De Amerikaanse onderhandelaar Richard Holbrooke noemde dat 'het minimaal acceptabele'.

Zijn arrestatie in 2008 heeft dan ook alle kenmerken van een anticlimax. Karadzic blijkt in de Servische hoofdstad Belgrado te leven, vermomd als de zweverige alternatieve geneesheer Dr. Dabic. Al is het ondenkbaar dat hij zo lang ondergedoken kon blijven zonder hulp, het is ook duidelijk dat die hulp is ingetrokken omdat andere belangen zwaarder wegen. Karadzic blijkt wisselgeld te zijn geworden, zijn arrestatie en overdracht aan een Joegoslaviëtribunaal een goede gelegenheid voor Servië om kredietpunten te scoren in het buitenland.


Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden