'Veel Turkse Duitsers herkennen het gevoel van niet-geaccepteerd-zijn van Mesut Özil'

Mesut Özil op de bank tijdens een wedstrijd van zijn club Arsenal in Singapore op 26 juli. Beeld AP

Met zijn besluit niet meer te voetballen voor de Duitse Mannschaft ontketent voetballer Mesut Özil een debat over de integratie van Duitsers met Turkse wortels. In de Berlijnse migrantenwijk Neukölln krijgt hij bijval én kritiek.

Het is gewoon het hele systeem hier, zegt hij. “Ze laten ons links liggen, alle buitenlanders worden in dezelfde school samengepakt, in dezelfde betonjungle. Ik heb soms het gevoel dat de Tweede Wereldoorlog daar nog achter steekt, die ideologie, weet je.” Mohammed Erdem (28) fronst zijn wenkbrauwen en trekt dan die laatste zin, over de oorlog, weer in. “Nee, daar sprak weer de haat. Dat was niet ik. Dat was mijn frustratie.”

Hij loopt het Alfred-Scholz-Platz in Neukölln op, een wijk in Berlijn met veel migranten en Turkse Duitsers. Die wonen in Berlijn vooral in drie wijken: Kreuzberg, Neukölln en Wedding. Erdem - blauwe blouse, buiktasje, blauwe trainingsbroek - is geboren en getogen in Neukölln. Zijn ouders komen uit het oosten van Turkije, uit de stad Hatay. Erdem is bijna even oud als de Duitse stervoetballer met Turkse wortels Mesut Özil (29). “Voor veel Turkse Duitsers is hij een idool”, zegt Erdem. Iedereen kent hem, kinderen zijn naar hem vernoemd.

En dat idool ontketent nu een debat over de integratie van Duitsers met een Turkse migratieachtergrond. Özil, die opgroeide aan de andere kant van Duitsland, in de Roerpot, publiceerde zondag een lange, emotionele brief, waarin hij zijn vertrek uit het Duitse elftal aankondigde. In mei was Özil op de foto gegaan met de Turkse president Erdogan, kort voor de verkiezingen in Turkije. Hij kreeg veel kritiek, van de Duitse voetbalbond tot aan de hoogste politieke kringen. Excuses maakt hij niet, integendeel: in zijn brief rekent hij met iedereen af. Hij voelt zich ‘ongewild’ door Duitsland. “Als ik win ben ik een Duitser, als ik verlies ben ik Turk.”

Verslechterde verhoudingen

Özil bracht met zijn brief een gevoel van niet-geaccepteerd-zijn onder woorden dat veel Turkse Duitsers diep herkennen, stelde Serap Güler (CDU), de staatssecretaris voor integratie van Noordrijn-Westfalen, de deelstaat waar Özil opgroeide. Steeds meer Turkse Duitsers haken daarom af, ook jongeren.

Dat blijkt ook uit studies van het Zentrum für Türkeistudien in Essen, vlakbij Özils geboorteplaats Gelsenkirchen. Die houdt sinds 1999 steekproefsgewijs telefonische interviews onder Turkse Duitsers in Noordrijn-Westfalen en sinds kort in heel Duitsland. Vanaf 2010 is er een trend in de grafieken te zien: de identificatie met Turkije groeit hard, het gevoel van verbondenheid met Duitsland neemt juist sterk af, net als het aantal mensen die zich met beide landen identificeert.

En die trend zie je niet alleen bij de ouderen, die van de eerste generatie. Juist niet. ‘Het ervaren van andersheid’ is ‘vooral bij de volgende generatie duidelijk gegroeid’, schrijven de onderzoekers. Wetenschappelijk leider Haci-Halil Uslucan voerde daarvoor deze week bij de presentatie van het onderzoek in Düsseldorf enkele oorzaken aan. De verhoudingen tussen Turkije en Duitsland zijn verslechterd na een reeks diplomatieke rellen de afgelopen jaren, met als een van de dieptepunten het meer dan een jaar opsluiten van journalist Deniz Yücel van Die Welt. Het lidmaatschap van Turkije van de Europese Unie verdween achter de horizon, de kritiek op Erdogans autocratische koers werd in Duitsland sterker, terwijl de Turkse gemeenschap in Duitsland juist in meerderheid op hem bleef stemmen. Dat leidde tot debatten over de integratie van Duitsers met een Turkse migratieachtergrond. Özils foto met Erdogan past daarin.

Mesut Özil kreeg fikse kritiek te verduren in Duitsland voor zijn ontmoeting met de Turkse president Recep Tayipp Erdogan. Beeld AP

Maar wat ook meespeelt - en dat verklaart waarom ook zoveel jongeren zich met Özil van Duitsland lijken af te keren, stelde Uslucan - is wat wel de ‘integratieparadox’ wordt genoemd: juist beter geïntegreerde migranten voelen zich vaker en sneller buitengesloten, omdat zij bijzonder gevoelig zijn voor uitsluiting. “Zij denken actief te hebben gewerkt aan hun integratie en krijgen dan toch de rekening: nee, je hoor er niet bij”, zegt Uslucan. Mesut Özil noemde hij daarvan een schoolvoorbeeld.

Compatibel

Mohammed Erdem herkent dat. Özils woorden zijn hem uit het hart gegrepen, zegt hij. Sinds een maand werkt Erdem, die een vmbo-diploma heeft, in supermarkt Rewe. Maar hij is alweer ontslagen, zegt hij. Hij haalt de schouders op. “Zo gaat het vaak.” Wat ze zeiden om het ontslag te motiveren, kan hij niet precies navertellen. Wat hij in ieder geval in het ontslag hoorde, zegt hij, was de boodschap: je hoort er niet bij. “Je bent niet compatibel genoeg, zo begreep ik het.”

Hij zit onder een parasol van een espressotentje op het plein, tussen de hipsters die Neukölln sinds enkele jaren ook bevolken. Een leeg waterflesje drukt hij tussen zijn handen plat. “Ik was nieuw. De enige Turk tussen acht oorspronkelijke Duitsers. Maar in plaats van me te omarmen, wierpen ze stenen naar me. Ik voelde me erbuiten staan. Waarom? Omdat ik mijn cultuur leef, die kennen ze niet, mensen zijn bang voor wat ze niet kennen. Dat gaat zo diep. Duitsers zijn gebombardeerd door media met de boodschap dat moslims de verschrikkelijkste mensen ter wereld zijn. Ja, ik rook niet, drink niet, eet geen varken. Ik voel me dan alleen.”

Hij vervolgt: “Ik voel me twee mensen. Er is een Turks spreekwoord ‘bir dil, bir insan’: een taal, een mens. Duits is mijn moedertaal, Turks mijn vadertaal. Ik ben hier geboren en naar school gegaan. Maar je wortels zijn heel belangrijk. Dat is je geschiedenis.”

Erdem herkent zich ook in Özils manier om met dat gevoel van afwijzing om te gaan: de eer aan jezelf houden, je trots bewaren. Zelf op slot gaan. “De afstand komt vaak ook van mijn kant. Ik ben eerlijk. Ik probeer vrienden te worden, me aan te passen. Maar als ik me niet geaccepteerd voel, dan distantieer ik mezelf. Automatisch. Precies zoals bij Özil. Hij toont ze de rug. Terecht. Omdat ze hem niet respecteren. Als je bedenkt hoeveel jaren hij al meespeelt in het Duitse elftal, hoeveel hij heeft gepresteerd. Maar wegens een foto schuiven ze alle schuld naar hem.”

Zo stelde Özil het althans voor in zijn brief. En Erdem begrijpt dat; hij verwoordt een chronisch gevoel dat de acceptatie door Duitsers voorwaardelijk is, weer ingetrokken kan worden. “Je voelt je thuis, maar je weet dat plotseling alles door één ding anders kan zijn. Ik heb het gevoel dat ik nooit ontspannen ben, altijd moet strijden. Elke seconde. Dat kan je depressief maken…”

Het Duitse voetbalelftal ontmoet Bondskanselier Angela Merkel in Gdansk tijdens het EK Voetbal in 2012. Links Mesut Özil, rechts voetballers Tim Wiese en Sami Khedira. Beeld EPA

“Een buitenlander die zegt dat hij honderd procent Duits is, die liegt”, zegt een 43-jarige die niet met zijn naam in de krant wil (die is wel bij de redactie bekend). Hij parkeert zijn glimmende zwarte Mercedes-SUV in een zijstraat van het plein. Hugo Boss-poloshirt, getrimd baardje. “We hebben twee harten. We leven tussen twee werelden en weten niet naar welke we moeten.”

Hij werkt als beveiliger en groeide op in de arbeiderswijk Wedding, in het noordwesten van Berlijn. Zijn vader kwam in de jaren zestig als gastarbeider naar Berlijn om in een kabelfabriek van Siemens te werken. De kwestie-Özil, zegt hij, dat gaat niet om de vraag of je met iemand als Erdogan op de foto kan.

“Ze zoeken gewoon een slachtoffer. Zoveel prominente Duitsers doen zaken met dictators of gaan met hem op de foto. Neem oud-kanselier Gerhard Schröder die aanpapt met Poetin. Begrijp me niet verkeerd, ik heb niets met Erdogan. Maar bij Özil gaat het om iets anders. De Turken zijn niet werkelijk geliefd in Duitsland. Maar niemand spreekt dat uit. Özil wel. Hij heeft de naakte waarheid gesproken. Als Turk heb je een handicap in dit land, dat is gewoon ons lot. Solliciteer honderd keer en je wordt misschien maar twee keer op gesprek gevraagd. Özil is een van de weinigen die echt iets heeft bereikt. Natuurlijk is hij veel Duitsers een doorn in het oog, ze hadden liever een speler met blauwe ogen gehad.”

Verdomhoekje

Dat is de Turks-Koerdische Mehmet Ekinci (25) niet met hem eens. Hij ziet geen racisme in de discussie over Özil, maar terechte kritiek op zijn fotomoment met Erdogan. Ekinci is kelner in het restaurant van zijn familie en woont sinds vijf jaar in Duitsland, daarvoor woonde hij in Şanlıurfa, in het oosten van Turkije. Dat Özil in het maatschappelijke verdomhoekje terechtkwam, heeft hij aan zichzelf te danken, meent hij. “Hij is geen politicus, hij moet voetballen en meer niet. Wat Erdogan de laatste jaren allemaal doet, dat is niet goed. En daarom had Özil hem niet moeten ontmoeten. Als lid van het Duitse elftal vertegenwoordigde Özil Duitsland. Dat had hij moeten weten. Het gaat niet om racisme. Kijk naar de andere spelers in het elftal van buitenlandse komaf, zoals Sami Khedira, wiens ouders Tunesisch zijn. Die kreeg geen fluitconcerten.” Zelf zegt Ekinci geen problemen met Duitsers te hebben. “Ik voel me geaccepteerd en racisme heb ik nog niet ervaren.”

De 43-jarige beveiliger wel. “Het racisme is sinds de val van de Muur extreem toegenomen. In de jaren tachtig hadden we de problemen nog niet, die hadden we achter ons. Het oer-probleem is de religie, de islam. Die willen de Duitsers niet. De integratie zal nooit lukken als we van Duitse kant niet worden geaccepteerd.”

Want zo ziet hij het: de schuld voor falende integratie van de Turken moet je voor een groot deel niet bij hen, maar bij de Duitsers zoeken. “Die nemen zelf afstand van ons. Toen ik als kind in Wedding woonde, was de meerderheid daar nog Duits. Ik had veel Duitse vrienden. Maar niemand van hen woont nog daar, ze zijn allemaal weggegaan. Nu wonen er bijna alleen nog maar Turken. Ik spreek perfect Duits en ik denk honderd procent als een Duitser. Maar Duitse vrienden heb ik niet.”

Nee, hij vindt de Duitsers maar hypocriet. “Mijn vader kwam om snel geld te verdienen en dan weer terug te gaan. Maar Siemens smeekte hem en zijn vrienden om te blijven, ze hadden de arbeidskrachten nodig. Ze kwamen zelfs bij hem thuis om hem over te halen. Dus haalden ze hun families over.”

Volgens hem was verhuizen naar de betere, rijkere wijken niet toegestaan. “De Turken mochten alleen in wijken als Kreuzberg wonen, een uithoek dicht tegen de muur. Die werd ‘klein Istanbul’ genoemd. Toen mijn schoonvader in de jaren zeventig wilde verhuizen naar een beter deel van Kreuzberg, mocht dat niet - op straffe van het verlies van zijn arbeidscontract. De Duitsers hebben zelf deze getto’s gecreëerd. En nu beschuldigen ze ons van slechte integratie?”

Uit de brief van Özil

Zoals bij veel mensen gaan mijn wortels terug naar meer dan één land. Hoewel ik opgroeide in Duitsland, is mijn familieachtergrond sterk geworteld in Turkije. Ik heb twee harten, een Duits hart en een Turks hart.

Met president Erdogan op de foto gaan had voor mij niets met politiek of verkiezingen te maken; ik wilde respect betuigen aan het hoogste ambt in het land van mijn familie.

In de ogen van Grindel (voorzitter van de Duitse voetbalbond, red.) en zijn aanhangers ben ik een Duitser als we winnen en een immigrant als we verliezen. Hoewel ik belasting betaal in Duitsland, voorzieningen schenk aan Duitse scholen en in 2014 het WK voetbal won met Duitsland, word ik nog steeds niet geaccepteerd in de maatschappij.

Zijn er criteria voor volledig Duits zijn waar ik niet aan voldoe? Mijn vriend Lukas Podolski en Miroslav Klose worden nooit omschreven als Duits-Pools, dus waarom ben ik Duits-Turks? Is dat vanwege Turkije? Omdat ik moslim ben?

Het is met een bezwaard hart en na veel wikken en wegen dat ik heb besloten om niet langer als international voor Duitsland uit te komen zolang ik dit gevoel van racisme en disrespect ervaar. Ik heb het Duitse shirt altijd met zoveel trots en enthousiasme gedragen, maar dat voel ik nu niet.

Lees ook: 

Topvoetballer Özil zet integratiedebat in Duitsland op scherp

Hij trad 92 keer aan voor het Duitse elftal, maakte 23 doelpunten en werd in 2014 met Duitsland wereldkampioen. Maar nu wil middenvelder Mesut Özil (29) niet meer voor zijn land spelen.

Mesut Özils vlammende brief is de slotakte van een Europese tragedie

De open brief van Mesut Özil aan Duitsland leest als een afrekening met de halfslachtige waardering van migranten in Europa, schrijft Abdelkader Benali. "Het gebeurt niet vaak dat een voetballer zich zo sterk uitspreekt over een maatschappelijk probleem. Waarom staat hij voor een giftige ontwikkeling in Europa?"

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden