Veel trauma's, weinig psychiaters

Noord-Oeganda, twintig jaar geterroriseerd door het Leger van de Heer, wordt nu geteisterd door een ongewoon hoog aantal zelfmoorden. Beatrice Lamwaka verwerkt haar verdriet door erover te schrijven. tekst ILONA EVELEENS

Duizenden families in het noorden van Oeganda herkennen zich in de woorden van schrijfster Beatrice Lamwaka. De regio, zo'n twintig jaar geterroriseerd door het Leger van de Heer, wordt nu in vredestijd geteisterd door een ongewoon hoog aantal zelfmoorden. Het zwijgen, een volksaard van de noordelijke bewoners, blijkt geen oplossing voor trauma's.

Lamwaka beschrijft in 'Butterfly Dreams' (Vlinderdromen) de terugkeer van een tiener, ontvoerd door het Leger van de Heer (LRA) dat meer dan 20.000 kinderen kidnapte en transformeerde tot moordmachines. Het korte verhaal is gebaseerd op de ontvoering en de terugkeer van haar 13-jarige broer. Nooit sprak hij erover. Zijn familie vroeg er niet naar. Ook vertelden ze hem niet dat zijn 'tipu', zijn ziel, volgens traditioneel gebruik was begraven. Tenslotte ging iedereen ervan uit dat hij dood was. Dat gebeurde twee jaar later toen hij aan een longontsteking stierf.

"Wij Acholi spreken niet over wat anderen weten. Niemand wil praten over een kind dat was ontvoerd. Zo'n kind was een moordenaar", vertelt de 35-jarige schrijfster over haar volk dat de meerderheid vormt in het noorden van Oeganda.

Het Leger van de Heer verliet Oeganda ruim vijf jaar geleden en vertrok, aanzienlijk verminderd in aantal, naar de Centraal Afrikaanse Republiek en Congo. De bevolking verliet ontheemdenkampen en probeerde het oude leven te hervatten. Dat blijkt niet zo eenvoudig.

Vorig jaar maakten 53 mensen in en rond het stadje Gulu, een gebied van 400.000 inwoners, een einde aan hun leven. "We vrezen dat het aantal twee keer zo hoog is. Families houden zelfmoord geheim omdat er een taboe op ligt", zegt Watdok Francisco Awori, een lokaal gemeenteraadslid die meehielp bij een onderzoek naar de zelfmoorden. "Dit jaar hebben we tot begin oktober veertig zelfdodingen geregistreerd. Meestal mensen tussen de 25 en 40 jaar." Uit het onderzoek blijkt dat trauma, armoede en alcoholmisbruik redenen zijn voor zelfmoord of pogingen daartoe.

Schrijfster Lamwaka vraagt zich vaak af hoe het leven van haar broer eruit had gezien als hij niet was gestorven. Had hij zijn ervaring achter zich kunnen laten? Zou hij getraumatiseerd door het leven zijn gegaan?

Bananenbomen
Judy zit op een houten krukje onder een groepje bananenbomen. Aan haar voeten speelt haar driejarige zoontje. Speelgoed is er niet, daarvoor is het gezin te arm. De 24-jarige moeder sprong onlangs van een brug in een rivier. Een voorbijganger redde haar. Dat was niet de bedoeling.

"Nu moet ik weer moed verzamelen om weg te gaan. Ik heb geen toekomst. Ik wil niet meer. Herinneringen aan de LRA-tijd kan ze niet uit haar hoofd bannen. Ze is nooit ontvoerd, maar kan de jaren waarin ze voortdurend in angst leefde niet van zich afschudden. "Een paar keer zag ik mensenbotten toen ik water ging halen of hout sprokkelen. Die beenderen vertellen een verhaal uit het verleden. Dan kan ik niet slapen. Dan ben ik weer zo bang."

Gulu ligt slechts negen kilometer verderop. Te lopen. Maar Judy heeft geen idee dat er professionele hulp bestaat voor trauma's. Een traditionele genezer vertelde haar dat ze bezeten is door geesten. Maar hij kon die niet verjagen. Met de kerk heeft ze weinig op. Een priester die ze over haar wanhoop sprak, raadde haar aan naar huis te gaan en zich te concentreren op de opvoeding van haar kind. Haar man heeft ook vergeefs geprobeerd zelfmoord te plegen. Wanneer wagen ze weer een poging?

De vader van Beatrice Lamwaka was trots op haar nadat hij het verhaal had gelezen. Maar hij repte met geen woord over de inhoud.

Tien minuten lopen van het schamele huisje van Judy werkt Okello zich in het zweet. Hij bakt lemen stenen in de zon. De kuil naast zijn huis waar hij het leem uitschept, is diep. Okello moet wel dieper graven, want hij bezit niet meer land dan waarop zijn huis staat en waarin zijn kuil ligt.

Zijn broer hing zich een paar maanden geleden op aan een boom omdat hij niet meer wist hoe het verder moest. Hij verwaarloosde zijn kinderen en mishandelde zijn vrouw, tot ze wegliep. Hij kon niet van de drank afblijven. "We hadden een groot stuk land voordat we in het ontheemdenkamp gingen wonen. Na de vrede keerden we terug, maar onze grond was omheind, ingepikt door iemand in de hoofdstad Kampala", vertelt Okello (42) zittend op een boomstronk. Hij krabt met een steen gedroogde leem van zijn benen. Het land was generaties lang in handen van zijn familie maar eigendomspapieren waren er nooit voor gegeven. Zulke documenten heeft bijna niemand op het platteland in het noorden. Hij is te arm om een rechtszaak aan te spannen.

De steenbakker gelooft stellig dat zijn broer nog had geleefd als ze hun stuk land niet waren kwijtgeraakt. "Dan had hij groente kunnen verbouwen en bananen telen. Dan had hij zich niet zo nutteloos gevoeld."

Okello heeft de vijf kinderen van zijn broer in huis genomen. Zelf heeft hij drie kinderen en ook zijn vrouw heeft hem verlaten. "Ik had er een handje van de schuld van alle misère in haar schoenen te schuiven. Op een dag pikte ze het niet meer en verdween." Hij vertelt dat het niet eenvoudig is om de kinderen op te voeden. Volgens hem zijn ze losgeslagen na de dood van zijn broer.

De schrijfster van 'Vlinderdromen', genomineerd voor het beste korte verhaal in landen in de Gemenebest, heeft zelf nooit in een kamp gewoond. Een oom haalde haar naar de Oegandese hoofdstad Kampala om naar school te gaan. Ze probeert zich soms voor te stellen wat er van haar was terechtgekomen als ze in een kamp had gezeten en volkomen afhankelijk was geworden van hulporganisaties.

In tijden van LRA-terreur waren er ontelbare hulporganisaties in Gulu. Nu zijn ze op de vingers van één hand te tellen. Toen de LRA vertrok, hebben ook de hulpverleners hun tassen gepakt en zijn naar andere brandhaarden in de wereld gereisd. De Acholi moeten blijkbaar zelf nablussen.

Oeganda telt 29 psychiaters, van wie het merendeel in Kampala werkt. Slechts een praktiseert in Gulu en doceert tegelijkertijd aan de plaatselijke universiteit. Uit het onderzoek naar de zelfmoorden door de lokale autoriteiten blijkt dat de meeste mensen geen idee hebben dat er hulp bestaat voor psychische problemen.

Kopieergedrag
Psychiaters waarschuwen voor kopieergedrag van kinderen van zelfmoordenaars of mensen die een poging doen. "Ik vrees dat er voorlopig geen einde komt aan deze golf van zelfdodingen. Er moet snel iets gebeuren", zegt psychiater en professor Raymond Odokonyero. Volgens hem moeten psychotherapeuten in Gulu en omgeving worden gestationeerd om mogelijk zelfmoordgevallen te herkennen en te behandelen. "Ook zouden ze de bevolking kunnen leren een potentiële zelfmoordenaar te herkennen en het te melden. Het is duidelijk dat het vertrek uit een ontheemdenkamp geen einde maakt aan de problemen", concludeert de psychiater.

Voor zo'n grootschalige actie is overheidsgeld nodig. Maar het budget van het ministerie van gezondheidszorg is kortgeleden verminderd waardoor in ziekenhuizen gebrek aan medicijnen is ontstaan. Geestelijke gezondheidszorg staat ook nog eens laag op de prioriteitenlijst van het ministerie.

Bovendien verdween binnen het uiterst corrupte Oegandese overheidsapparaat ruim 12 miljoen euro, ingezameld door donorlanden, voor de opbouw van het noorden. Buitenlandse overheden schortten als straf andere financiële steun aan de regering op. Enkele Oegandese ambtenaren zijn overgeplaatst en een minister heeft sorry gezegd. Maar het geld is en blijft weg.

Het noorden is in vergelijking met de rest van het land onderontwikkeld. Het is te zien aan de wegen, aan de huizen en het grotendeels ontbreken van elektriciteit op het platteland. Noorderlingen geloven dat ze expres in de steek worden gelaten door de regering van president Yoweri Museveni.

Acholi vormden het grootste deel van het leger onder president Milton Obote, de dictatoriale leider die in 1986 door Museveni werd verjaagd. Obote's leger maakte zich schuldig aan gruwelijke oorlogsmisdaden tegen burgers. De bevolking in het noorden is ervan overtuigd dat zij uit wraak wordt gemarginaliseerd.

Schrijfster Lamwaka vreest het moment dat de frustratie en onvrede over de situatie in het noorden tot een uitbarsting leiden.

Aan de rand van Gulu langs de verbindingsweg naar Kampala is een fietsenmakerij. Een man sleutelt aan een fiets, om hem heen zitten jongeren op krukjes of hangen tegen het houten schuurtje aan. Hun ogen zijn wazig. "Zelfgestookte drank of drugs", mompelt een oudere man die zijn band liet plakken. "Ze hebben niets. Geen vak geleerd en geen kans op een baan."

Een jongen komt aanlopen met een piepende kruiwagen met suikerriet. De jongeren ontwaken uit hun sluimer en gaan eropaf. Voor een luttel bedrag kopen ze een stuk riet en beginnen erop te kauwen en te sabbelen. "Zo verdwijnt mijn hongergevoel", grinnikt een tandeloze jongeman voor hij met zijn stuk op het grasveld achter de fietsenmakerij gaat liggen.

Een vrachtwagen slalomt tussen diepe kuilen en asfaltrotsen naderbij. Een van de jongeren springt op en gaat midden op de weg staan. "Kom, kom! Maak me plat", roept hij. De fietsenmaker pakt hem bij zijn arm en trekt hem naar de kant. Hij foetert hem niet uit, maar schudt slechts het hoofd.

"Jij zei dat oorlog alleen een effect heeft op het onderwijs van kinderen in het noorden. De rest van de kinderen in Oeganda studeert."

Beatrice Lamwaka verwerkt haar trauma's door erover te schrijven. Maar ze weet dat de herinneringen altijd pijn zullen blijven doen. "Ik moet en wil erover schrijven, want niemand anders doet het. Mensen noemen het dorpsliteratuur, maar ik beschouw het als geschiedschrijving. We mogen niet vergeten."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden