Veel te bescheiden

Tekenares Fiep Westendorp hield er niet van om in de belangstelling te staan. Van alle Nederlandse illustratoren is haar werk waarschijnlijk het meest vermenigvuldigd. Haar keuze om in de luwte te blijven, heeft er toe geleid dat ze schandelijk laat geëerd is voor haar werk.

Bij de opening van haar eerste grote tentoonstelling, afgelopen september in de Kunsthal in Rotterdam, werd Fiep Westendorp rondgereden in een rolstoel. Lichamelijk mocht ze dan broos zijn, met haar ogen en geest was er niks mis. Met kritische blik inspecteerde ze haar eigen werk. Het viel haar mee wat ze al die jaren had gepresteerd, luidde haar zuinige commentaar.

,,Fiep was een enorme perfectionist en veel te bescheiden'', vertelt Gioia Smid, die Westendorps archief beheert en de afgelopen twintig jaar intensief contact onderhield met de illustratrice. Ze kwam er wekelijks over de vloer en haalde elke zaterdag de boodschappen voor haar in huis. Toen Westendorp hoorde van het plan om een overzichtstentoonstelling te wijden aan haar werk en leven, vond ze dat eerst maar zo-zo, vertelt Smid. Ze hield er niet van om in de belangstelling te staan of geïnterviewd te worden. En ook twijfelde ze eraan of haar vroegere werk wel goed genoeg zou zijn. Daarin ging ze zover dat ze zich eerst naar Lekkerkerk liet rijden, waar in het gemeentehuis een grote wandschildering hangt die ze in 1939 van de plaatselijke aalscholverkolonie had gemaakt op een houten paneel. Ze zat toen nog op de Kunstacademie in Rotterdam, maar het perfectionisme zat er al in. Fiep bestudeerde voor dit schilderij de aalscholvers ter plekke, gehuld in een regenjas en met een enorme paraplu boven haar hoofd om zich te beschermen tegen de vogelpoep. Smid: ,,Ze had het schilderij al die jaren niet meer teruggezien en was bang dat ze zich er nu voor zou schamen.'' Maar het kon er nog wel mee door, oordeelde ze.

Op de expositie kregen de aalscholvers een prominente plek om te benadrukken hoe veelzijdig haar oeuvre is. Iedereen associeert Fiep Westendorp altijd met de silhouetfiguurtjes Jip en Janneke, met Pluk van de Petteflet, teckel Takkie, Pim en Pom, Ibbeltje, Otje en prins Karel. En zelf vond ze het ook niet erg dat ze in de loop der jaren steeds meer in de kinderhoek is gedrukt, heeft ze wel eens gezegd, 'want dat is een prettige hoek'. Maar daarmee wordt onvoldoende recht gedaan aan de breedte van haar talent.

Ze illustreerde ook boeken, waaronder de klassieker Jane Eyre, werkte mee aan de vrouwenpagina van Het Parool, maakte reclametekeningen voor bedrijven en leverde illustraties voor Vrij Nederland in de tijd dat Joop den Uyl (de latere premier) daar nog de financiën deed. Volgens Fiep was hij heel zuinig van betalen. Daarom probeerde ze vaak tekeningen te maken die meer dan één kolom bestreken, want ze werd per kolom betaald. ,,Joop ging dan heel precies meten en rekenen, hij zou je geen cent te veel betalen.''

Dozen en zakken vol originele tekeningen vond Gioia Smid de afgelopen jaren op de zolder van haar huis aan de Willemsparkweg in Amsterdam. Westendorp bewaarde vrijwel alles, ook de schetsjes die ze op de middelbare school in Zaltbommel maakte. Toen wist ze al dat ze illustrator wilde worden. Eppo Doeve was haar grote voorbeeld. Na de hbs ging ze naar de school voor kunst, techniek en ambacht: een kunstnijverheidsschool en mts in één. Ze was er het enige meisje. Daarna volgde de Kunstacademie in Rotterdam.

Na haar opleiding vertrok ze naar Amsterdam en via de kinderpagina van kwam ze in contact met Annie M.G. Schmidt. Zo ontstonden Jip en Janneke. Vorig jaar bestonden deze figuurtjes een halve eeuw, maar nog steeds zijn ze springlevend. Ook de huidige generatie kleuters krijgt geen genoeg van deze oerfiguurtjes. Bij de Hema barst het van de artikelen met Jip en Janneke erop: rugzakjes, sokken, tanden- en haarborstels, toilettassen, borden, bekers enzovoorts.

Van alle Nederlandse illustratoren is haar werk waarschijnlijk het meest vermenigvuldigd. Maar gek genoeg bleef ze zelf relatief onbekend en altijd in de schaduw van de in 1995 overleden Annie M.G. Schmidt. Ze had een hekel aan officiële presentaties en hield niet van publiciteit en competities. ,,'Laat mij maar lekker tekenen', was haar standaardreactie'', aldus Smid, die het altijd heel bijzonder heeft gevonden dat zij alle vertrouwen kreeg van Westendorp. Twintig jaar geleden leerden ze elkaar kennen via een expositie van Annie M.G. Schmidt en het klikte meteen.

Haar keuze om in de luwte te blijven, heeft er ook toe geleid dat ze 'schandelijk' laat geëerd is voor haar werk, constateert directeur Wim Pijbes van de Kunsthal, waar vorig jaar september pas haar eerste grote tentoonstelling werd geopend, die tot 11 januari van dit jaar 65000 bezoekers trok. ,,Ik weet dat ze de publiciteit schuwde, maar het is toch verbijsterd dat er nooit eerder een tentoonstelling aan haar werk is gewijd.''

Ook wat betreft prijzen is ze uiterst karig bedeeld. De Stichting voor collectieve propaganda voor het Nederlandse boek bedacht in 1997 een speciale prijs voor de illustratrice, die nog nooit een Gouden of Zilveren penseel had gewonnen: het Oeuvre penseel. Het juryrapport vermeldde dat het 'buitengewoon merkwaardig' was dat Annie altijd met prijzen is overladen en Fiep nooit eerder bekroond was.

Maar zelf zat ze daar niet mee, vertelde Westendorp bij de prijsuitreiking. ,,Prijzen geven maar gedonder en van zo'n prijsuitreiking word ik alleen maar doodnerveus.''

Pluk van de Petteflet was haar van al haar figuren het meest dierbaar. In de laatste periode van haar leven heeft ze zich nog beziggehouden met het nieuwe boek 'Pluk redt de dieren', dat in mei van dit jaar zal verschijnen en waarin nooit eerder gepubliceerde tekeningen staan. Ook heeft ze nog met Mies Bouhuys kunnen werken aan een serie nieuwe Pim en Pom-boekjes die komend najaar uitkomt.

,,Ze heeft een schatkamer achtergelaten'', zegt Smid. Van de 5000 tekeningen zijn er zeker duizend vrijwel onbekend. Daaronder zitten bijvoorbeeld illustraties die ze in de jaren 1958-1968 maakte met Mies Bouhuys voor het blad Eva voor de serie Kabeltje. Prachtige kleurenplaten en zo tijdloos, wat overigens voor het leeuwendeel van haar werk geldt. Het meeste is nog zo fris.''

Zelf was ze nooit tevreden over haar figuurtjes, waar ze altijd maar aan bleef schaven. Zo kregen Jip en Janneke in de loop der jaren een pittiger uitstraling. Maar aan een kenmerk tornde ze nooit: de ogen bij al haar figuurtjes staan wijd uit elkaar. Alleen lelijkerds kregen van haar normale ogen. Ook de Westendorp-neus herken je uit duizenden: kinderen, poezen en aardige mensen bedeelde ze altijd met kleine, hoog in het gezicht geplaatste neusjes. Maar vervelende types kregen grote driehoekige puntneuzen.

Toen Gioia Smid haar eens vroeg wat haar lievelingsillustratie kwam, kwam ze nogal verrassend aan met de tekening van de eenzame fietser uit Pluk van de Petteflet. Daar hield ze het meest van, zei ze, omdat die 'zo treurig' was. ,,Ik denk dat ze veel van zichzelf in die eenzame figuur heeft gelegd. Ze had iets dubbels: ze tekende een hele vrolijke wereld, maar zelf was ze niet zo. Ze was toch een vrij eenzame vrouw, maar dat was wel een bewuste keuze.''

Tijdens haar opleiding werd ze verliefd op de glazenier Marius de Leeuw. Hij vroeg haar ten huwelijk, maar ze wilde niet, omdat ze bang was dat het haar werk zou belemmeren. Ze wilde niets liever dan tekenen. Ze heeft altijd achter die beslissing gestaan, vertelt Gioia Smid, maar ze heeft er ook onder geleden. Vooral de laatste jaren, toen ze na een lichte beroerte niet meer zo goed kon tekenen als ze -perfectioniste die ze was- zou willen en haar levensvulling kwijtraakte.

In 1997 maakte ze haar laatste tekeningen voor het omslag van de bundel 'Misschien wel echt gebeurd'. Maar eigenlijk kwam twee jaar eerder, toen Annie M.G. Schmidt overleed, al een eind aan haar tekencarrière. Toen Annie dood was, voelde Fiep zich in Annies woorden 'oud en out'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden