Veel groei, veel schulden

Alan Greenspan stapt morgen op als voorzitter van de Amerikaanse centrale bank. Waar zijn Europese collega's naar stabiliteit streefden, koos Greenspan voor groei. Naast rijkdom bracht dat de VS ook grote schulden.

Vanochtend zit hij nog, zoals altijd, om zes uur in bad met de cijfers over de Amerikaanse economie bij de hand. Maar vannacht gaat Alan Greenspan voor het eerst in ruim achttien jaar slapen met het idee hij niet langer over de rente gaat, zich geen zorgen hoeft te maken over de inflatie en niet hoeft te kijken naar de koers van dollar. De voorzitter van de Fed, het Amerikaanse stelsel van centrale banken, krijgt vanaf morgen de tijd om zijn relatief magere jaarsalaris van 180000 dollar aan te vullen met goedbetaalde toespraken.

Met een beetje wettelijk gegoochel had de bijna tachtigjarige centrale bankier zelfs de langstzittende voorzitter van de Fed kunnen worden. Zijn opvolger Ben Bernanke had slechts vier maanden later moeten aantreden om Greenspan de kans te geven William McChesney Martin dat record te ontnemen. Martin was de grondlegger van de onafhankelijkheid van de Fed. Greenspan is er volgens vriend en vijand in geslaagd die onafhankelijkheid te handhaven.

Daartoe heeft hij heel wat presidenten moeten weerstaan. In 1987, direct na zijn aanstelling door Ronald Reagan, stelde hij de president teleur door de rente te verhogen, terwijl Reagan juist een verlaging wenste om de economie te prikkelen en zo de door hem beloofde 'morning in America' te brengen. George Bush senior had liever gezien dat de Fed-voorzitter de milde recessie onder zijn presidentschap voortvarender had aangepakt. Door vast te houden aan een hoge rente hield de recessie langer aan en zo zou Greenspan de weg vrij hebben gemaakt voor de uitdager van George Bush senior, Bill Clinton. En Bush junior moet behoorlijk ziek zijn van de recente kritiek die Greenspan uitte op de spilzucht van zijn regering, die het begrotingstekort flink heeft laten oplopen.

Deze Amerikaanse presidenten mogen dan hebben gevonden dat Greenspan te voorzichtig was, naar Europese maatstaven was het een losbol. In Europa streven centrale banken bovenal naar stabiliteit: de prijzen mogen niet te snel stijgen.

Greenspan daarentegen streefde ook naar groei. Groei is goed, en moet worden aangewakkerd door de centrale bank, zo vond hij. Pas als het risico van inflatie erg groot werd, kneep hij met een renteverhoging deze groei wat af.

De econoom wenste tegen elke prijs de fout te vermijden die de Fed na de beurskrach van 1929 maakte. Toen werd de geldkraan te snel en te hardhandig dichtgedraaid. Daardoor versterkte de centrale bank de neerwaartse spiraal waarin de economie terecht was gekomen, en belandde uiteindelijk de wereld in de Grote Depressie. Groei mag niet omslaan in krimp, was daarom Greenspans devies.

Als er in de wereldeconomie een crisis was, reageerde Greenspan dan ook steeds door razendsnel extra geld te scheppen. Zo diende hij regelmatig een injectie toe die de economische groei bestendigde. Of het nu de Mexicaanse pesocrisis van december 1994 was, de val van de Aziatische munten in juli 1997 of de roebelcrises van oktober 1994 en augustus 1998: steeds gaf Greenspan de economie een snelle injectie door geld te scheppen en zo de dreigende recessie tegen te gaan.

Dat deed hij ook toen gekaapte vliegtuigen op elf september 2001 de Twin Towers doorboorden en het Pentagon raakten. Geld uitgeven was het Amerikaanse antwoord op de economische crisis die dreigde door de aanslagen, en het moet gezegd worden: ondanks de schok, belandde het land niet in een economische dip.

Vanwege die consequente keuze voor groei roemen vooral Angelsaksische economen en analisten Greenspan. Hij zorgde voor een lange en vrijwel onafgebroken periode van voorspoed, met mooie groeicijfers voor de economie in de VS. En steevast wordt dan gewezen op de aanzienlijk lagere cijfers in Europa, waar een, volgens de Angelsaksische visie, rigide aandacht voor inflatiebestrijding en een bijna ziekelijke vrees voor schulden de economie gevangen houden.

Meer dan de Europeanen weten de Amerikanen volgens Greenspan de productiviteit te verhogen, door meer uren te maken, door creatiever met nieuwe technologie om te gaan en door minder benauwd met risico's om te springen. Greenspan beloonde dat door zich te verzetten tegen belastingen en regels die hard werken en het nemen van risico's ontmoedigen.

Maar er is ook een keerzijde aan de medaille. De Amerikaanse huishoudens staan voor 11,4 biljoen dollar in het krijt, zo blijkt uit cijfers van de Fed. Zij geven gemiddeld 13,75 procent van hun netto-inkomen uit aan het betalen van hun schulden. Die situatie wordt nog verergerd doordat niet alleen de burger, maar ook de staat grote schulden heeft gemaakt.

Sinds 1980 is het Amerikaanse tekort op de lopende rekening (waarop de handel in goederen en diensten en de grensoverschrijdende inkomens prijken) opgelopen tot 800 miljard dollar. Pak 'm beet 2,1 miljard dollar per dag moeten de VS aan kapitaal aantrekken om dat gat te dichten. In 2004 hadden de VS een schuld aan de wereld van 2500 miljard dollar en daarmee zijn de VS het grootste schuldenland ter wereld. Greenspan waarschuwde wel voor de gevaren van al maar oplopende tekorten op de lopende rekening en de begroting. Maar hij kon met name de regeringen van vader en zoon Bush niet overtuigen dat het allemaal een tandje minder kon.

Greenspan laat de VS en de wereldeconomie daardoor met een groot aantal onevenwichtigheden achter, zo vinden onder meer het Internationaal Monetair Fonds, chef-econoom Wim Boonstra van de Rabobank en Kenneth Rogoff, voormalig chef-econoom van het IMF. De schulden zijn alleen houdbaar zolang buitenlandse investeerders bereid zijn Amerikaanse tekorten aan te zuiveren. Tot op heden doen ze dat, maar voor hoe lang nog? Rogoff en Boonstra zijn beiden van mening dat op termijn de dollarkoers omlaag moet. Een waardevermindering van 40 procent ligt in het verschiet, zo voorspellen zij. Die waardevermindering zou tot een verbetering van de concurrentiepositie van de VS leiden en tegelijkertijd tot een afname van de waarde van de in dollars genoteerde schuld. Tegelijkertijd zouden de buitenlandse crediteuren van de VS een enorm verlies lijden en zich voortaan wel drie keer bedenken voor ze nog geld steken in de VS. Zorgen dat de dollar op beheerste wijze gaat dalen om zo een al te grote klap te vermijden lijkt dan ook de eerste opdracht te zijn van Greenspans opvolger Bernanke.

De reden dat de Amerikanen zich kunnen permitteren het grootste schuldenland van de wereld te zijn, is dat zij de geldpers beheren. De wereld heeft behoefte aan dollars, vrijwel alle grondstoffen worden afgerekend met de Amerikaanse munt en alle landen houden dollars aan als reserves alsof het goudstaven zijn. En de VS, met Greenspan als chef van de geldpers, heeft daarmee een voordeel dat geen enkel ander land ter wereld heeft: de geldscheppingswinst. Maar hoe lang nog denkt de hele wereld in dollars, als die straks onverhoopt toch geen goudstaafjes blijken te zijn?

Nergens staat dat de dollar altijd oppermachtig blijft. In de Gouden Eeuw was de gulden de standaard, in de negentiende eeuw het pond sterling en pas sinds de Tweede Wereldoorlog de dollar. De macht van de dollar is nu al aan het verminderen, zo vinden economen als Boonstra van de Rabobank. De centrale banken van Rusland, China en Zuid-Korea hebben laten weten de dominantie van de dollar in hun reserves te willen verkleinen. Institutionele beleggers hebben de euro omarmd. Goed mogelijk dat het vandaag aflopende tijdperk-Greenspan over veertig jaar wordt beschouwd als het begin van het einde van de dollarstandaard.

Maar of de euro die rol dan overneemt, wordt betwist. De Europese economie is wat grootte betreft gelijk aan die van de VS. Maar Europa heeft niet de politieke macht die nodig is om de euro tot wereldwijde standaard uit te laten groeien. De Chinese renminbi is een tweede kandidaat om het van de dollar over te nemen, hoewel de Chinese economie dan eerst nog flink zal moeten doorgroeien.

Zeker is dat de kans toeneemt dat op een dag de dollar niet meer de belangrijkste munteenheid van de aarde is. Dan zullen Greenspans opvolgers niet meer, zoals hij nog was, de machtigste man in de wereldeconomie zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden